Sirkülasyon Pompası Nasıl Bağlanır? Montaj ve Bağlantı Şeması

Sirkülasyon pompası nasıl bağlanır sorusunun kısa cevabı şudur: pompa, gövde üzerindeki akış yönü oku su akışıyla aynı yöne bakacak, mil ekseni yere paralel yani yatay duracak, klemens kutusu yukarı veya yana gelecek biçimde, önünde pislik tutucu ve iki yanında küresel vana olacak şekilde monte edilir.

Bu montaj rehberinde sırasıyla şunları bulacaksınız:

• Sirkülasyon pompası montajı öncesi malzeme listesi ve hazırlık kontrolleri
• Pompanın gidiş mi dönüş hattına mı takılacağı tartışması ve yoğuşmalı kazanda doğru tercih
• Islak rotorlu pompalarda mil ekseninin neden yatay olmak zorunda olduğu
• Akış yönü okunun okunması ve ters montajın sahadaki somut sonuçları
• Pislik tutucu, küresel vana, çek valf ve esnek bağlantının doğru sırası
• Rakor ile flanş sızdırmazlığı, conta yönü ve tork değerleri
• Kablo kesiti ve boru hızı için adım adım iki sayısal örnek
• Numaralı on iki adımlık montaj prosedürü, devreye alma kontrol listesi ve emniyet uyarıları

01Sirkülasyon pompası montajı öncesi hangi malzemeler hazırlanır?

Sirkülasyon pompası montajı, pompa kutusunun açılmasıyla değil malzeme listesinin tamamlanmasıyla başlar. Eksik bir conta veya yanlış çaplı bir rakor yüzünden yarım kalan montaj, tesisatın boşaltılmış ve sistemin soğumuş halde beklemesi anlamına gelir. Sahaya çıkmadan önce liste kalem kalem kontrol edilir.

Standart bir konut veya küçük ticari tesisatta ıslak rotorlu bir pompa için gereken kalemler şunlardır: pompanın kendisi, gövdeyle birlikte gelen iki adet rakor ve conta takımı, pompanın iki yanına konacak iki küresel vana, emiş tarafına gelecek bir pislik tutucu, gerekiyorsa bir çek valf, uygun kesitte üç damarlı besleme kablosu, kablo rakoru, bir adet manometre ve tesisatın boşaltılması için hortum bağlanabilen bir küresel vana.

El aletleri tarafında ise ayarlanabilir kurbağacık yerine doğru ölçüde tek ağız anahtar tercih edilir; rakor somununu kurbağacıkla sıkmak köşeleri yalar ve sonraki sökümü imkânsız hale getirir. Flanşlı montajlarda tork anahtarı zorunludur. Elektrik tarafında pens ampermetre, izolasyon megeri ve faz sırası kontrol cihazı bulundurulur.

Pompanın doğru seçildiğinden emin değilseniz montaja geçmeden önce debi ve basma yüksekliği hesabını gözden geçirin; seçim adımlarının tamamı /blog/sirkulasyon-pompasi-nasil-secilir yazısında anlatılmıştır. Montaj, yanlış seçimi düzeltmez.

02Sirkülasyon pompası gidiş hattına mı takılır?

Sirkülasyon pompası gidiş hattına mı takılır sorusunun cevabı sistemin tipine bağlıdır: klasik yüksek sıcaklıklı kazanlarda ve açık genleşmeli eski tesisatlarda pompa geleneksel olarak dönüş hattına konur, modern kapalı devre yoğuşmalı sistemlerde ise pompa çoğunlukla kazan dönüşüne, yani kazana giren hat üzerine yerleştirilir. Belirleyici olan hidrolik konum değil, genleşme tankının bağlandığı noktadır.

Hidrolik açıdan kapalı bir devrede pompa nereye konursa konsun devrede dolaşan debi aynıdır. Değişen şey basınç dağılımıdır. Pompa, emişinden aldığı basıncı basma tarafında yükseltir; dolayısıyla pompanın emiş tarafı sistemin en düşük basınçlı bölgesidir. Genleşme tankının bağlandığı nokta ise sistemde basıncın sabit kaldığı tek noktadır ve buna nötr nokta denir.

Doğru kural şudur: genleşme tankı her zaman pompanın emiş tarafına, tercihen pompaya en yakın noktaya bağlanır. Böylece pompa çalıştığında sistemdeki tüm noktaların basıncı yükselir, hiçbir nokta atmosfer basıncının altına düşmez. Tank pompanın basma tarafına bağlanırsa pompa çalıştığında sistemin uzak noktalarında basınç düşer, kolon tepelerinde negatif basınç oluşur ve otomatik purjörler hava almak yerine hava emmeye başlar.

Bu yüzden pratikte tartışma "gidiş mi dönüş mü" değil, "tank pompanın hangi tarafında" tartışmasıdır. Tesisatta genleşme tankı kazan dönüşüne bağlıysa ve pompa tanktan sonra kazana doğru konumlandırılmışsa, tank pompanın emişindedir ve dizilim doğrudur.

03Yoğuşmalı kazanda pompa neden dönüş hattı tercih edilir?

Yoğuşmalı kazanda pompanın dönüş hattına konmasının nedeni pompanın ömrüdür. Islak rotorlu bir pompanın rotoru, yatakları ve elektronik kartı akışkanın sıcaklığından doğrudan etkilenir; dönüş hattındaki su gidiş hattındakinden 10 ila 20 santigrat derece daha soğuktur ve bu fark, kartın çalışma sıcaklığını doğrudan düşürür.

Elektronik kartların arıza oranı sıcaklıkla üstel biçimde artar. Kabaca, kart ortam sıcaklığındaki her 10 santigrat derecelik artış kondansatör ömrünü yarıya indirir. Gidiş hattında 75 santigrat derece su gören bir pompanın kartı, dönüşte 55 santigrat derece su gören özdeşine göre belirgin biçimde daha kısa ömürlüdür. Grundfos magna3 ve grundfos magna1 gibi elektronik pompalarda bu fark, garanti dışı kart arızalarının en yaygın sebebidir.

İkinci gerekçe kavitasyondur. Suyun buharlaşma basıncı sıcaklıkla hızla yükselir. 70 santigrat derecede yaklaşık 0,31 bar mutlak olan buharlaşma basıncı, 90 santigrat derecede 0,70 bar mutlak seviyesine çıkar. Pompanın emişinde ihtiyaç duyduğu net pozitif emme yükü aynı kalırken mevcut değer düşer; yani sıcak hatta kavitasyon riski daha yüksektir. Konu ayrıntılı olarak /blog/npsh-nedir yazısında ele alınmıştır.

Üçüncü gerekçe ise yoğuşmalı kazanın verimidir. Yoğuşmalı kazan, dönüş suyu sıcaklığı yaklaşık 55 santigrat derecenin altına indiğinde baca gazındaki su buharını yoğuşturur ve gizli ısıyı geri kazanır. Pompanın dönüşte olması bu sıcaklığı doğrudan değiştirmez ama pompanın verdiği ısı, kazana giren suya karışır ve kazan giriş sıcaklığını yaklaşık 0,1 ila 0,3 santigrat derece yükseltir; bu ihmal edilebilir bir etkidir ve yoğuşma eşiğini bozmaz.

04Mil ekseni neden yatay olmak zorunda?

Islak rotorlu bir sirkülasyon pompasında pompa mil ekseni her zaman yatay, yani yere paralel olmak zorundadır. Bunun sebebi yatak yağlamasıdır: ıslak rotorlu pompada rotor boşluğu akışkanla doludur ve karbon veya seramik yataklar bu akışkanla yağlanır. Mil dikey konumlandığında rotor boşluğunun üst bölgesinde hava yastığı toplanır ve üstteki yatak kuru çalışır.

Kuru çalışan yatak birkaç saat içinde aşınmaya başlar, önce metalik tıkırtı verir, ardından mil boşluk yapar ve rotor stator sargısına sürtmeye başlar. Sonuç, pompanın tamamının değişmesidir. Islak rotorlu pompalarda en sık görülen erken arızanın sebebi budur ve tamamen montaj kaynaklıdır.

Boru hattının kendisi dikey olabilir; kısıtlanan boru değil, mildir. Pompa gövdesi genellikle dört farklı yönde döndürülebilecek biçimde tasarlanmıştır. Dikey bir kolon üzerine pompa monte edilirken gövde flanşları boruya bağlanır, sonra motor gövdesini tutan dört adet iç altıgen cıvata gevşetilerek motor kısmı döndürülür ve mil yatay konuma getirilir. Bu işlem sırasında gövde ile motor arasındaki o-ring contanın yerinden çıkmadığından emin olunur.

Kuru rotorlu, yani soğutması ayrı fanla yapılan bloklu ve dik milli pompalarda bu kural geçerli değildir; onlarda mil dikey de olabilir çünkü yatakların yağlaması akışkandan bağımsızdır. Bu ayrımın ayrıntısı /blog/yatay-pompa-mi-dikey-pompa-mi yazısındadır. Konut tesisatındaki grundfos alpha1, grundfos alpha2, grundfos upm3 ve wilo yonos pico gibi pompaların tamamı ıslak rotorludur ve yatay mil kuralına tabidir.

05Klemens kutusu hangi yöne bakmalı?

Klemens kutusu asla aşağı bakmamalı, tercihen yukarı veya yana bakmalıdır. Sebep basittir: pompa gövdesi ile motor arasındaki conta zamanla terleyebilir, üstteki purjörden sızıntı olabilir veya boru bağlantısından damlama başlayabilir. Aşağı bakan bir klemens kutusu bu suyun toplandığı yerdir ve kısa devre kaçınılmazdır.

Buna karşılık klemens kutusunun tam yukarı bakması da her zaman ideal değildir; üstten damlayan tesisat suyu doğrudan kapağın üzerine düşer. Sahada en güvenli konum, klemens kutusunun yatay eksende yana bakmasıdır. Kablo girişi bu durumda aşağı yönde kalır ve kablo üzerinde bir damlama halkası yani su damlasının kutuya girmeden düşmesini sağlayan bir sarkma bırakılır.

Elektronik pompalarda ikinci bir kriter daha vardır: ekran okunabilirliği. Grundfos magna3 gibi ekranlı pompalarda ekran, motor gövdesinin ön yüzündedir ve gövde döndürüldüğünde ekran da döner. Bakım personelinin ekranı eğilmeden okuyabileceği açı seçilir; okunamayan bir ekran, ayarların hiç kontrol edilmemesi demektir. Ayar mantığı /blog/grundfos-magna-pompa-ayarlari yazısında anlatılmıştır.

06Akış yönü oku nasıl okunur, ters montajın sonucu nedir?

Sirkülasyon pompası akış yönü oku, pompa gövdesinin yan yüzüne dökümle veya lazerle işlenmiş bir ok işaretidir ve suyun pompa içinden geçeceği yönü gösterir. Okun ucu, pompanın basma tarafını yani suyun çıktığı yönü işaret eder. Montajda okun yönü, hattaki gerçek akış yönüyle birebir aynı olmak zorundadır.

Sirkülasyon pompası ters takılırsa ne olur sorusunun cevabı, çark tipine göre değişir ama hiçbir senaryoda iyi değildir. Ters bağlanan bir sirkülasyon pompası suyu çevirmeye devam eder, çünkü rotor yönü sabittir; ancak akışkan çarkın kanatlarına ters taraftan girdiği için pompa eğrisinin çok altında bir basma yüksekliği üretir. Tipik olarak beklenen basma yüksekliğinin yüzde 30 ila 50 kadarı elde edilir, verim yarıdan fazla düşer ve pompa aşırı gürültü yapar.

Sahadaki belirti şudur: pompa çalışır, akım çeker, gövdesi ısınır ama radyatörlerin uzak kolonu ısınmaz. Fark basınç ölçüldüğünde etiket değerinin çok altında bir değer okunur. Elektronik pompalarda ise durum daha belirgindir; pompa akış ölçümünü ters yönde algılar, ekranda tutarsız debi gösterir veya doğrudan hata verir.

Okun yönünü karıştırmamanın en pratik yolu, montajdan önce boruya kalıcı bir kalemle akış yönünü çizmektir. Kazandan çıkan hat üzerinde suyun hangi yöne gittiği belirlenir, boruya ok çizilir, sonra pompa bu oka bakılarak yerleştirilir. Sirkülasyon pompası bağlantı şeması çizerken de bu ok mutlaka kâğıda geçirilir.

Ters montaj tespit edildiğinde çözüm pompayı ters çevirmektir; elektriksel olarak faz sırasını değiştirmek tek fazlı ıslak rotorlu pompalarda dönüş yönünü değiştirmez ve çözüm değildir. Üç fazlı kuru rotorlu pompalarda ise faz sırası dönüş yönünü değiştirir, ancak bu, ters monte edilmiş gövdeyi düzeltmez; sadece çarkın yanlış yönde dönmesini onarır.

07Pislik tutucu pompadan önce mi sonra mı takılır?

Pislik tutucu her zaman pompanın emiş tarafına, yani pompadan önceye takılır. Amaç, tesisattan kopan pas parçacıklarının, kaynak curufunun, kaynak teli kırıntılarının ve kalıntı montaj artıklarının pompa çarkına ulaşmadan tutulmasıdır. Pompadan sonraya konan bir süzgeç, pompayı değil sadece devamındaki cihazları korur.

Pislik tutucu montajı sırasında üç ayrıntı belirleyicidir. Birincisi süzgeç sepetinin yönüdür; gövde üzerindeki ok akış yönünü gösterir ve sepetin ağzı akışa bakacak biçimde yerleşir. İkincisi sepetin çıkarılabileceği boşluktur; sepet kapağının altında en az sepet boyu kadar serbest mesafe bırakılmazsa temizlik için tüm gövdeyi sökmek gerekir. Üçüncüsü elek gözeneğidir; ısıtma devrelerinde 0,5 ila 0,8 milimetre delikli paslanmaz elek yeterlidir, daha ince elek gereksiz basınç kaybı yaratır.

Pislik tutucunun kendisi bir basınç kaybı kalemidir. Temiz haldeyken tipik olarak 0,05 ila 0,15 mSS, yani 5 ila 15 milibar kayıp verir; tıkandıkça bu değer katlanarak artar ve 0,5 mSS üzerine çıktığında pompanın çalışma noktası eğri üzerinde sola kayar, debi düşer. Bu yüzden süzgecin iki yanına birer manometre veya en azından bir fark basınç ölçüm noktası bırakmak, ilerideki teşhisi kolaylaştırır. Ürün seçenekleri /urunler/tesisat-ekipmanlari/pislik-tutucu sayfasındadır.

Yeni tesisatlarda ilk ısıtma sezonunun ilk ayında süzgeç en az iki kez temizlenir. Kaynak curufu ve montaj artıkları ilk devri daimlerde toplanır; bu temizlik atlanırsa pompa çarkı ile gövde arasındaki dar aralığa giren parçacık, çarkı kilitler. Manyetik ayırıcılı tipler, manyetit yani siyah demir oksit tortusunu da tutar ve eski tesisatlarda tercih edilir.

08Pompanın iki yanına küresel vana neden konur?

Pompanın iki yanına birer küresel vana konması, pompanın sistemin tamamı boşaltılmadan sökülebilmesi içindir. Bu iki vana kapatıldığında sadece pompa gövdesindeki bir litreden az su boşalır; vana yoksa üç katlı bir binada 300 ila 600 litre suyu boşaltıp tekrar doldurmak, tesisatı taze suyla dolduracağı için hem korozyon hem hava sorunu yaratır.

Kullanılacak vana tam geçişli, yani kelebek kolu açıkken iç çapı boru çapına eşit olan tipte olmalıdır. Kısıcı tip veya ara geçişli vanalar, pompanın emiş tarafında ek yerel kayıp yaratır ve net pozitif emme yükünü düşürür. Vana çapı asla boru çapından küçük seçilmez.

Emiş tarafındaki vana özellikle önemlidir. Kısılmış bir emiş vanası pompanın emişinde basıncı düşürür ve kavitasyona yol açar. Debi ayarı gerektiğinde bu ayar her zaman basma tarafındaki vanadan yapılır, emişten asla yapılmaz. Elektronik pompalarda ise debi ayarı vanadan değil pompanın kendi kontrol modundan yapılır; vana kısmak elektronik pompada gereksiz enerji tüketimi anlamına gelir.

Vana kollarının montajdan sonra tam açık konuma getirildiğinden emin olun. Sahadaki en sık devreye alma hatası, montaj sonrası kapalı unutulan emiş vanasıdır; pompa çalışır, akım çeker, ısınır ve hiç su basmaz. Bu belirtinin diğer nedenleri /blog/pompa-calisiyor-petekler-isinmiyor yazısında ayrı ayrı ele alınmıştır.

09Çek valf hangi durumlarda gerekir?

Çek valf, akışkanın ters yönde geçmesini engelleyen tek yönlü vanadır ve sirkülasyon devrelerinde yalnızca belirli durumlarda gerekir. Tek pompalı, tek devreli basit bir ısıtma tesisatında çek valf gerekli değildir; gereksiz konan her çek valf 0,3 ila 1,0 mSS ek basınç kaybı demektir ve pompa bu kaybı ömür boyu enerji olarak öder.

Çek valfin zorunlu olduğu durumlar şunlardır. Birincisi, iki veya daha fazla pompanın paralel bağlandığı sistemlerdir; çalışmayan pompanın üzerinden ters akış olmasını ve çarkın geri yönde dönmesini engellemek gerekir. İkincisi, ortak kolektöre bağlı birden çok devrenin bulunduğu sistemlerdir; kapalı devreden ters akış olmasını önler. Üçüncüsü, doğal sirkülasyonun istenmediği durumlardır; pompa durduğunda sıcak suyun kaldırma kuvvetiyle yukarı kolonda kendiliğinden dolaşması, yaz aylarında istenmeyen ısınmaya yol açar.

Dördüncü durum boyler yükleme devreleridir. Boyler yükleme pompası durduğunda kazan devresi ile boyler devresi arasında kısa devre oluşur; çek valf bunu engeller. Beşinci durum ise kat kaloriferi veya kombi ile merkezi sistemin aynı kolektöre bağlandığı hibrit tesisatlardır.

Çek valf seçilirken açılma basıncına dikkat edilir. Yaylı tip çek valflerin açılma basıncı 0,1 ila 0,3 bar arasındadır ve bu değer, pompanın basma yüksekliği hesabına ek yük olarak yazılır. Klapeli tipler daha düşük kayıplıdır ama yatay montaj gerektirir ve su darbesi üretebilir.

10Rakor ve flanş sızdırmazlığı, conta yönü nasıl olmalı?

Rakorlu bağlantıda sızdırmazlık, dişten değil rakor somununun sıktığı düz conta yüzeyinden sağlanır. Bu yüzden rakor dişine teflon bandı veya sızdırmazlık macunu sarmak yanlıştır; conta yüzeyi temiz, çapaksız ve paralel olmalıdır. Kaçak varsa çözüm daha fazla sıkmak değil, contayı yenilemek ve yüzeyi kontrol etmektir.

Contanın yönü, tipine göre değişir. Klingerit veya elyaf takviyeli düz contalarda yön yoktur, iki yüzü aynıdır. Buna karşılık çelik veya paslanmaz iç halkalı kompozit contalarda metal halka basınç tarafına bakar. Grafitli spiral sarımlı contalarda ise dış merkezleme halkası flanş cıvatalarının arasına oturur ve conta flanş iç çapını taşmayacak biçimde yerleştirilir. Contanın iç çapı boru iç çapından küçükse akışa daralma yaratır ve gürültü kaynağı olur.

Flanşlı montajda cıvatalar çapraz sırayla ve üç kademede sıkılır: önce elle sıkılıp hizalama kontrol edilir, sonra hedef torkun yüzde 30'u, ardından yüzde 60'ı ve son olarak tam tork uygulanır. Karşılıklı cıvataları sırayla sıkmak flanşı eğri oturtur ve contayı bir taraftan ezerken diğer taraftan boş bırakır.

Rakor somununu sıkarken pompa gövdesini ikinci bir anahtarla karşı tutmak zorunludur. Karşı tutulmadan sıkılan somun, gövdedeki dişli boğazı zorlar; alüminyum veya kompozit gövdelerde bu zorlama görünmeyen çatlak bırakır ve kaçak ilk ısınmada, yani sistem sıcakken ortaya çıkar.

11Emiş tarafında ne kadar düz boru bırakılmalı?

Pompanın emiş ağzından önce en az beş boru çapı, yani 5×D uzunluğunda düz boru bırakılır. Basma tarafında ise üç boru çapı yeterlidir. Bu mesafeler akışın çarka düzgün bir hız profiliyle girmesini sağlar; dirsekten hemen sonra pompaya giren akış, kesitin bir yanında hızlı diğer yanında yavaştır ve çark her turda değişken yük görür.

Sayısal olarak DN32 yani 1,25 inç bir hatta 5×D, 32 çarpı 5 eşittir 160 milimetre düz boru demektir. DN50 hatta bu değer 250 milimetreye çıkar. Kazan dairesinde yer darsa bu mesafeyi kısaltmak yerine, dirsek yerine geniş yarıçaplı bir kavis veya akış düzenleyici kullanılır.

Düzensiz giriş akışının sonucu üç başlıkta toplanır: ilk olarak pompa eğrisinin altında çalışır, katalog değerinin yüzde 5 ila 10 altında debi verir. İkinci olarak çark üzerindeki radyal kuvvet dengesizleşir ve yatak yükü artar. Üçüncü olarak akış ayrılması nedeniyle dar bantlı bir ses üretilir. Pompanın eğri üzerinde nerede çalıştığını okumak için /blog/pompa-egrisi-nasil-okunur yazısına bakabilirsiniz.

İki pompanın peş peşe, aralarında yeterli mesafe olmadan bağlanması da aynı sorunu yaratır. Seri bağlı iki pompa arasında en az on boru çapı mesafe bırakılır; aksi halde birinci pompanın çıkışındaki dönmeli akış, ikincinin emişine doğrudan girer.

12Titreşim ve esnek bağlantı nasıl çözülür?

Sirkülasyon pompasının ürettiği titreşim, gövde üzerinden boruya, borudan askıya ve askıdan yapıya geçer. Islak rotorlu küçük pompalarda titreşim genlikleri düşüktür ama bina yapısı bu titreşimi büyütebilir; özellikle gece sessizliğinde alt katlarda duyulan uğultu şikâyetlerinin kaynağı budur. Çözüm titreşimi kaynağında değil, iletim yolunda kesmektir.

Flanşlı pompalarda pompanın iki yanına birer esnek bağlantı yani kompansatör konur. Esnek bağlantı seçilirken üç kriter vardır: çalışma basıncı, akışkan sıcaklığı ve eksenel hareket kapasitesi. Isıtma devrelerinde 10 bar ve 110 santigrat derece sınıfı yeterlidir. Ürün seçenekleri /urunler/tesisat-ekipmanlari/flex-baglantilar sayfasındadır.

Esnek bağlantının en sık yapılan yanlışı, boru ağırlığının flex üzerine bindirilmesidir. Flex, boruyu taşımak için değil titreşimi kesmek için vardır. Pompanın iki yanındaki boru, flexten hemen sonra sabit veya kayar mesnetle desteklenir; aksi halde flex zamanla uzar, iç örgüsü yorulur ve patlar. Ayrıca körüklü tip flexlerde çekme kuvvetini sınırlayan sınırlayıcı çubuklar sökülmez.

Ses şikâyeti ortaya çıkarsa teşhis akışı /blog/sirkulasyon-pompasi-ses-yapiyor yazısındadır. Rakorlu küçük pompalarda flex kullanılmaz; bunun yerine boru askıları kauçuk yataklı tipte seçilir, pompanın 1,5 metre öncesinde ve sonrasında en az birer titreşim yalıtımlı askı bulunur. Duvar geçişlerinde boru, duvara doğrudan sıvanmaz; kılavuz boru içinden geçirilir ve arasına elastik dolgu konur.

13Boru hızı hesabı: pompa çapı hattı taşır mı?

Sayısal örnek 1. Bir apartmanda ısıtma devresinin tasarım ısı yükü 90 kW, gidiş dönüş sıcaklık farkı 15 santigrat derecedir. Hat DN40, yani iç çapı yaklaşık 41,9 milimetre olan bir çelik borudur. Bu hatta akış hızı kabul edilebilir sınırda mıdır?

Önce debi bulunur. Su için pratik bağıntı Q eşittir P çarpı 0,86 bölü delta T şeklindedir. Değerler yerine konursa Q eşittir 90 çarpı 0,86 bölü 15 eşittir 5,16 m³/h bulunur. Bu debi saniyeye çevrilirse 5,16 bölü 3600 eşittir 0,001433 m³/s olur.

Sonra kesit alanı hesaplanır. A eşittir pi çarpı D kare bölü 4 formülünde D eşittir 0,0419 metre alınırsa A eşittir 3,1416 çarpı 0,0419 üzeri 2 bölü 4 eşittir 0,001379 m² bulunur.

Hız ise v eşittir Q bölü A bağıntısından çıkar: v eşittir 0,001433 bölü 0,001379 eşittir 1,04 m/s. Kapalı devre ısıtma ana hatlarında kabul edilen aralık 0,6 ila 1,2 m/s olduğundan bu hız uygundur ve DN40 çap doğrudur. Hız 1,5 m/s üzerine çıksaydı bir üst çapa, yani DN50'ye geçilmesi gerekirdi; erozyon ve akış gürültüsü riski o bölgede başlar.

Aynı hattın DN32 seçildiği durumu kontrol edelim: iç çap 35,9 milimetre, alan 0,001012 m², hız 0,001433 bölü 0,001012 eşittir 1,42 m/s olur. Bu değer sınırın üst ucundadır; sürtünme kaybı hıza karesel bağlı olduğundan DN32'ye düşmek, aynı hatta pompa basma yüksekliği ihtiyacını yaklaşık iki kat artırır. Boru çapından yapılan tasarruf, pompa enerjisi olarak geri ödenir.

14Elektrik bağlantısı: kablo kesiti, sigorta ve topraklama

Sirkülasyon pompası kablo kesiti, pompanın çektiği akıma, kablo boyuna ve izin verilen gerilim düşümüne göre hesaplanır. Konut tipi ıslak rotorlu pompalar 5 ila 180 W arasında güç çeker ve akımları 0,05 ila 0,8 amper aralığındadır; buna rağmen kesit hiçbir zaman mekanik dayanım nedeniyle 1,5 mm²'nin altına inmez.

Sayısal örnek 2. Kazan dairesinden 35 metre uzaktaki bir kolektör odasına 550 W güç çeken üç fazsız, tek fazlı bir elektronik pompa beslenecek. Şebeke 230 volt, güç katsayısı 0,95, izin verilen gerilim düşümü yüzde 3 olsun. Kablo kesiti ne olmalıdır?

Önce akım bulunur. I eşittir P bölü, U çarpı cos fi bağıntısında I eşittir 550 bölü, 230 çarpı 0,95 eşittir 2,52 amper çıkar. İzin verilen gerilim düşümü delta U eşittir 230 çarpı 0,03 eşittir 6,9 volt olur.

Tek fazlı devrede gerilim düşümü formülü delta U eşittir 2 çarpı ro çarpı L çarpı I bölü S şeklindedir. Bakır için ro değeri 0,0175 ohm milimetre kare bölü metre alınır. Kesit için düzenlenirse S eşittir 2 çarpı 0,0175 çarpı 35 çarpı 2,52 bölü 6,9 eşittir 0,447 mm² bulunur.

Hesap 0,447 mm² verse de standart kesitler arasından seçim yapılır ve mekanik dayanım kuralı gereği 1,5 mm² uygulanır. Bu kesitle gerçek gerilim düşümü delta U eşittir 2 çarpı 0,0175 çarpı 35 çarpı 2,52 bölü 1,5 eşittir 2,06 volt, yani yüzde 0,9 olur. Sonuç fazlasıyla güvenlidir. Aynı hesap 100 metre mesafede tekrarlanırsa S eşittir 1,28 mm² çıkar ve 1,5 mm² hâlâ yeterlidir; 200 metrede 2,56 mm² çıkacağı için 4 mm²'ye geçmek gerekir.

Sigorta seçiminde motor yol alma akımı gözetilir. Elektronik pompalarda anahtarlamalı güç kaynağı nedeniyle ilk enerjilendirmede kısa süreli yüksek darbe akımı oluşur; bu yüzden C karakteristikli otomat tercih edilir, B karakteristikli otomat sebepsiz açabilir. Tipik konut pompası için 6 amper C tipi otomat yeterlidir. Kaçak akım koruma rölesi 30 miliamper duyarlıkta seçilir; elektronik pompaların kaçak akımına uygun tip, üretici kılavuzunda belirtilir.

Sirkülasyon pompası topraklama bağlantısı ihmal edilemez. Sarı yeşil damar, klemens kutusundaki topraklama ucuna faz ve nötrden daha uzun bırakılarak bağlanır; kablo çekilirse en son kopan damar toprak olsun diye. Metal gövdeli pompalarda gövde toprak sürekliliği ölçülür ve 1 ohm altında olması beklenir. Topraklamasız çalıştırılan bir elektronik pompada gövde üzerinde ölçülebilir kaçak gerilim bulunur; bu hem güvenlik hem de elektronik kart açısından risktir.

15Pompa kombi veya oda termostatı üzerinden nasıl tetiklenir?

Sirkülasyon pompasının tetiklenmesi üç yöntemden biriyle yapılır: doğrudan sürekli besleme, kazan veya kombi kartı üzerindeki pompa çıkışından besleme, ya da oda termostatının kontağı üzerinden besleme. Doğru yöntem, sistemin kontrol mantığına göre seçilir ve elektrik şeması bu karara göre çizilir.

Doğrudan sürekli beslemede pompa kendi elektronik kontrolüyle debisini ayarlar ve sistemin ısı talebine göre otomatik olarak minimum devre iner. Grundfos magna3 gibi orantısal basınç modunda çalışan pompalarda bu yöntem enerji açısından en verimlisidir. Ancak sistem tamamen kapandığında pompa yine de minimum güçte çalışmaya devam eder; yaz aylarında ayrı bir sezon anahtarı öngörülür.

Kazan kartı üzerinden beslemede pompa, brülör veya modülasyon çalıştığında enerjilenir ve kazan söndükten sonra da bir süre çalışmaya devam eder. Bu gecikmeli duruş, kazan gövdesindeki kalan ısının sisteme aktarılmasını sağlar ve kazan güvenlik termostatının açmasını engeller. Katı yakıtlı ve yüksek su hacimli kazanlarda bu gecikme zorunludur.

Oda termostatı üzerinden beslemede dikkat edilecek nokta termostatın kontak akım kapasitesidir. Mekanik termostatların kontakları genellikle 6 ila 10 amper anahtarlayabilir ve tek bir pompayı doğrudan besleyebilir; ancak birden fazla pompa veya motorlu vana aynı kontağa bağlanacaksa araya bir yardımcı röle konur. Termostat seçenekleri /urunler/isitma-sistemleri/oda-termostati sayfasında, motorlu vanalar ise /urunler/vana-sistemleri/motorlu-vanalar sayfasındadır.

Bölgeli sistemlerde sıralama önemlidir: oda termostatı motorlu vanayı açar, motorlu vananın uç anahtarı yani vana tam açıldığında kapanan yardımcı kontak, pompayı çalıştırır. Bu sıralama sayesinde pompa hiçbir zaman kapalı vanaya karşı basmaz. Vananın uç anahtarı yoksa pompa ile vana arasına 30 ila 60 saniyelik bir gecikme rölesi konur.

16Kuru kontak ve alarm çıkışı nasıl kullanılır?

Kuru kontak, üzerinde kendi gerilimi bulunmayan, yalnızca açık veya kapalı bilgisi taşıyan potansiyelsiz bir röle kontağıdır. Elektronik sirkülasyon pompalarının çoğunda hem bir kuru kontak girişi hem de bir alarm çıkışı bulunur; ikisi de bina otomasyonuna bağlanmak üzere tasarlanmıştır.

Giriş tarafında kuru kontak, harici bir start durdur sinyali olarak kullanılır. Bina otomasyonu, zaman saati veya oda termostatı bu kontağı kapatınca pompa çalışır, açınca durur. Bu yöntemin doğrudan güç kesmeye üstünlüğü şudur: pompa enerjili kalır, ayarları ve iletişimi korunur, kart her defasında yeniden başlatma yükü görmez. Sık devreye giren sistemlerde kart ömrü belirgin biçimde uzar.

Çıkış tarafında alarm kontağı, pompa arıza verdiğinde konum değiştirir. Bu kontak bir sinyal lambasına, bir sirene veya bina otomasyonunun dijital girişine bağlanır. Doğru uygulama, kontağı normalde kapalı yani çalışırken kapalı olacak biçimde bağlamaktır; böylece pompanın enerjisi tamamen kesildiğinde de alarm oluşur. Normalde açık bağlanan bir alarm kontağı, besleme kesildiğinde sessiz kalır ve arıza fark edilmez.

Kuru kontak kablolaması güç kablosundan ayrı çekilir. Aynı kanaldan giden sinyal ve güç kabloları arasında kapasitif bağlaşım oluşur ve uzun mesafelerde hayalet sinyal yani kontak kapalı olmadığı halde algılanan yalancı kapanma görülür. Sinyal kablosu ekranlı seçilir, ekran tek uçtan yani sadece pano tarafında topraklanır. İki uçtan topraklanan ekran, toprak döngüsü akımı taşır ve gürültü kaynağı olur.

1712 adımda sirkülasyon pompası montaj prosedürü

Aşağıdaki prosedür, ıslak rotorlu bir pompanın kapalı devre ısıtma tesisatına bağlanması için sahada uygulanan sıradır. Adımların sırası önemlidir; elektrik bağlantısı hidrolik montaj ve sızdırmazlık kontrolü tamamlanmadan yapılmaz.

• Adım 1. Sistemi devre dışı bırakın. Kazanı durdurun, ana şalteri kapatın, kilitleyin ve panoya uyarı etiketi asın. Sistemin soğumasını bekleyin; 40 santigrat derece üzerindeki suyla çalışılmaz.
• Adım 2. Pompa yerini kapatın. Pompanın iki yanındaki küresel vanaları kapatın, en alt noktadaki boşaltma vanasına hortum bağlayın ve pompa gövdesindeki suyu tahliye edin. Vana yoksa bu montajda ikisini de ekleyin.
• Adım 3. Boruyu hazırlayın. Eski pompayı sökün, boru uçlarındaki eski conta artıklarını temizleyin, çapak alın, hattın hizasını ve paralelliğini kontrol edin. Zorlamayla hizalanan boru, gövdeye kalıcı gerilme bindirir.
• Adım 4. Akış yönünü işaretleyin. Kazandan çıkan ve kazana dönen hatları belirleyin, boru üzerine kalıcı kalemle akış yönü oku çizin. Sirkülasyon pompası bağlantı şeması varsa saha ile kâğıdı karşılaştırın.
• Adım 5. Pislik tutucuyu takın. Süzgeci pompanın emiş tarafına, gövde oku akış yönünde olacak şekilde monte edin. Sepet kapağının altında sökme boşluğu bırakın. Süzgeç ile pompa arasında 5×D düz boru olsun.
• Adım 6. Pompa gövdesini yerleştirin. Rakor contalarını yerine oturtun, pompayı ok akış yönünde bakacak biçimde takın, somunları elle sıkın ve mil ekseninin yatay olduğunu su terazisiyle doğrulayın.
• Adım 7. Motor konumunu ayarlayın. Gerekiyorsa motor gövdesini tutan iç altıgen cıvataları gevşetin, klemens kutusu yana bakacak ve ekran okunabilecek biçimde döndürün, o-ring contayı kontrol edip cıvataları çapraz sırayla sıkın.
• Adım 8. Bağlantıları torkuyla sıkın. Rakor somunlarını gövdeyi ikinci anahtarla karşı tutarak tabloda verilen tork aralığında sıkın. Flanşlı montajda cıvataları çapraz ve üç kademede sıkın. Aşırı sıkma contayı ezer ve kaçağı büyütür.
• Adım 9. Sistemi doldurun ve havayı alın. Vanaları yavaşça açın, tesisatı hesaplanan basınca kadar doldurun, kolon uçlarındaki purjörlerden ve pompa gövdesindeki havalandırma vidasından havayı alın. Sirkülasyon pompası hava alma işlemi soğuk suyla, pompa dururken yapılır.
• Adım 10. Sızdırmazlığı kontrol edin. Sistem basınç altındayken tüm bağlantıları kuru bir bezle silin ve on dakika bekleyip tekrar kontrol edin. Manometre değerinin sabit kaldığını doğrulayın. Kaçak varsa basıncı düşürmeden asla sıkmayın.
• Adım 11. Elektriği bağlayın. Sigortayı kapalı tutarak kabloyu rakordan geçirin, damla halkası bırakın, önce topraklamayı sonra nötr ve fazı bağlayın, kablo rakorunu sıkın ve kapağı contasıyla kapatın. Yalıtım direncini megerle ölçün.
• Adım 12. Devreye alın ve ayarları girin. Sigortayı açın, pompanın ilk çalışmasını dinleyin, akımı pens ampermetreyle ölçüp etiket değeriyle karşılaştırın, kontrol modunu ve ayar değerini girin, sistemi ısıtın ve tüm kolonların ısındığını kontrol edin.

Bu prosedür tamamlandığında sirkülasyon pompası devreye alma aşamasına geçilmiş olur. Prosedürün hiçbir adımı atlanmadan uygulanması, ilk sezonda geri dönüşlerin büyük bölümünü ortadan kaldırır. Benzer sistemlerin tamamına ait teknik yazılar /blog/konu/pompa-sistemleri sayfasında toplanmıştır.

18Sık yapılan 5 hata

Aşağıdaki beş hata, montaj kaynaklı arızaların büyük bölümünü açıklar. Hepsi montaj anında birkaç dakikada önlenebilir, sonradan düzeltilmesi ise tesisatın boşaltılmasını gerektirir.

Birinci hata, motorun yukarı bakacak biçimde monte edilmesidir. Mil dikey kaldığında rotor boşluğunun üstünde hava toplanır, üst yatak kuru çalışır ve pompa bir ila iki sezonda tıkırtı verip biter. Bu hata, boru hattı yatay olduğunda montajı kolaylaştırdığı için yapılır; oysa gövdeyi döndürmek beş dakika sürer.

İkinci hata, pislik tutucunun pompadan sonraya konmasıdır. Süzgeç basma tarafına konduğunda pompa çarkı, tesisattaki tüm katı parçacıkların ilk durağı olur. Yeni tesisatta kaynak curufu, eski tesisatta manyetit tortusu doğrudan çarka gider.

Üçüncü hata, akış yönü okunun kontrol edilmemesidir. Rakorlu pompalar iki yönde de kolayca takıldığı için bu hata çok yaygındır. Sonuç, çalışan ama beklenen basma yüksekliğinin yarısını üreten bir pompadır ve şikâyet çoğu zaman pompa arızası sanılır.

Dördüncü hata, montaj sonrası vanaların tam açık bırakılmamasıdır. Özellikle emiş tarafında yarım açık kalan vana, hem debiyi düşürür hem de emiş basıncını azaltarak kavitasyon riski yaratır. Devreye alma listesinde vana konumu ayrı bir madde olarak yer almalıdır.

Beşinci hata, elektrik tarafında topraklamanın atlanması veya kablo rakorunun sıkılmamasıdır. Kazan dairesi nemli bir ortamdır; sıkılmamış rakordan giren nem, kart üzerinde korozyon başlatır ve arıza aylar sonra, garanti tartışması yaratacak biçimde ortaya çıkar.

19Devreye alma kontrol listesi

Aşağıdaki liste, montaj tamamlandıktan sonra sistem teslim edilmeden önce madde madde işaretlenir. Her maddenin yanına ölçülen değer yazılır; listenin imzalı kopyası tesis dosyasında saklanır.

• Pompa gövdesindeki akış yönü oku, hattaki gerçek akış yönüyle aynı mı? Gözle doğrulandı mı?
• Mil ekseni su terazisiyle yatay mı? Motor gövdesi yukarı veya aşağı bakmıyor, değil mi?
• Klemens kutusu yana veya yukarı bakıyor mu? Kablo girişi aşağıda ve damla halkası bırakılmış mı?
• Pompanın iki yanındaki küresel vanalar tam açık konumda mı? Kollar hizada mı?
• Pislik tutucu pompadan önce mi? Sepeti montaj sonrası ilk kez temizlendi mi?
• Tesisat basıncı hesaplanan doldurma değerinde mi? Manometre soğuk sistemde kaç bar gösteriyor?
• Kolon uçlarındaki purjörlerden hava tamamen alındı mı? Pompa gövdesi havalandırma vidası açılıp kapatıldı mı?
• Tüm rakor ve flanş bağlantıları basınç altında on dakika beklenip kuru bez ile kontrol edildi mi?
• Kablo kesiti hesaplanan değerin üzerinde mi? Sigorta C karakteristikli ve doğru amperde mi?
• Topraklama sürekliliği ölçüldü mü? Gövde toprak direnci 1 ohm altında mı?
• Pompa akımı pens ampermetreyle ölçülüp etiket değeriyle karşılaştırıldı mı? Yüzde 90 üzerinde mi?
• Kontrol modu doğru seçildi mi? Termostatik vanalı sistemde orantısal basınç modu girildi mi?
• Sistem ısıtıldıktan sonra tüm kolonların gidiş dönüş sıcaklık farkı ölçüldü mü? Tasarım değerine yakın mı?
• Pompa çalışırken gövde üzerinde anormal titreşim veya ses var mı? Askılar temas ediyor mu?
• Alarm kuru kontağı otomasyona bağlandıysa test edildi mi? Enerji kesildiğinde alarm veriyor mu?
• Kullanıcıya ayar değerleri, sezon anahtarı ve süzgeç temizlik periyodu anlatıldı mı?

Devreye almadan sonra ilk hafta içinde bir kontrol ziyareti planlanır. Bu ziyarette süzgeç yeniden temizlenir, tesisat basıncı kontrol edilir ve pompanın ekranında biriken çalışma verisi okunur. İlk hafta verisi, sistemin tasarım noktasına oturup oturmadığını gösteren en güvenilir kaynaktır.

20Montaj sırasında hangi emniyet önlemleri alınır?

Sirkülasyon pompası montajı, sıcak akışkan ve elektrik risklerini bir arada taşır. Hiçbir adım, enerji kesilmeden ve sistem soğumadan başlamaz. Aşağıdaki önlemler tartışma konusu değildir.

Elektriksel emniyet için ana şalter kapatılır, kilitlenir ve etiketlenir. Şalterin kapalı olduğu tek başına yeterli değildir; klemens uçlarında gerilim olmadığı test kalemiyle değil, çift kutuplu gerilim test cihazıyla doğrulanır. Elektronik pompalarda kondansatörlerin boşalması için enerji kesildikten sonra en az beş dakika beklenir; bu süre üretici kılavuzunda belirtilir.

Termal emniyet için sistem sıcaklığı 40 santigrat derecenin altına düşene kadar beklenir. Basınçlı ve sıcak bir sistemde rakor gevşetmek, yüz ve ellere doğru fışkırma anlamına gelir. Boşaltma yapılırken hortum bir gidere sabitlenir, elle tutulmaz.

Mekanik emniyet için ağır flanşlı pompalar tek başına kaldırılmaz; kaldırma kulakları varsa bunlar kullanılır, yoksa uygun sapan noktası seçilir. Motor gövdesinden kaldırma yapılmaz, gövde ile motor arasındaki bağlantı bu yükü taşımak için tasarlanmamıştır.

21Sık Sorulan Sorular

Sirkülasyon pompası dikey boru üzerine takılabilir mi?

Takılabilir. Kısıtlanan boru değil, mil eksenidir. Dikey bir kolon üzerinde pompa gövdesi boruya bağlanır, sonra motor gövdesini tutan cıvatalar gevşetilerek motor kısmı döndürülür ve mil yatay konuma getirilir. Bu işlem sırasında gövde ile motor arasındaki o-ring conta kontrol edilir ve cıvatalar çapraz sırayla eşit torkla sıkılır.

Pompa ters takılırsa hemen bozulur mu?

Hemen bozulmaz ama görevini yapmaz. Ters bağlanan pompa suyu çevirmeye devam eder, çünkü rotor yönü değişmez; ancak akışkan çarka ters taraftan girdiği için beklenen basma yüksekliğinin yaklaşık yüzde 30 ila 50 kadarını üretir. Belirti, uzak kolonların ısınmaması ve artan gürültüdür. Çözüm pompayı sökülüp doğru yönde yeniden takmaktır.

Küresel vana koymadan pompa bağlanır mı?

Bağlanır ama bir sonraki bakımda pahalıya mal olur. Vanasız montajda pompayı sökmek için tesisatın tamamının boşaltılması gerekir; bu, yüzlerce litre taze su demektir ve taze su oksijen taşıdığı için korozyonu hızlandırır. İki küresel vananın maliyeti, tek bir boşalt doldur işleminin maliyetinin çok altındadır.

Pislik tutucu şart mı, olmasa olmaz mı?

Yeni tesisatta şarttır, eski tesisatta daha da şarttır. Kaynak curufu, boru talaşı ve manyetit tortusu pompa çarkı ile gövde arasındaki dar aralığa girer ve çarkı kilitler. Süzgeç temiz haldeyken yalnızca 0,05 ila 0,15 mSS kayıp verir; bu, koruduğu ekipmanın değeri yanında ihmal edilebilir bir bedeldir.

Sirkülasyon pompası kablo kesiti kaç olmalı?

Konut tipi pompalarda pratik cevap 1,5 mm²'dir. Hesap çoğu durumda çok daha küçük bir kesit verir; örneğin 35 metre mesafede 550 W bir pompa için gerilim düşümü hesabı 0,45 mm² sonucunu verir. Ancak mekanik dayanım kuralı gereği sabit tesisatta 1,5 mm² altına inilmez. 200 metre üzeri mesafelerde 4 mm² gerekebilir.

Pompayı sürekli enerjili bırakmak mı, termostattan kesmek mi doğru?

Elektronik pompalarda enerjiyi sürekli bırakıp kontrolü kuru kontak girişinden yapmak daha doğrudur. Böylece pompa ayarlarını ve iletişimini korur, kart her devrede yeniden başlatma yükü görmez. Klasik sabit devirli pompalarda ise termostat kontağından doğrudan güç kesmek kabul edilebilir; kontak akım kapasitesi kontrol edilir.

Klemens kutusu aşağı bakarsa ne olur?

Sızıntı ve yoğuşma suyu doğrudan kutunun içine dolar. Pompa gövdesi contası terleyebilir, purjörden veya rakordan damlama olabilir; aşağı bakan kutu bu suyun toplandığı yerdir ve kart üzerinde korozyon ile kısa devre yaratır. Doğru konum yana bakan klemens kutusu, aşağıda kalan kablo girişi ve kablo üzerinde bırakılan damla halkasıdır.

Pompanın önünde ne kadar düz boru olmalı?

Emiş tarafında en az beş boru çapı, basma tarafında üç boru çapı bırakılır. DN32 bir hatta bu 160 milimetre, DN50 hatta 250 milimetre eder. Yeterli mesafe bırakılmazsa dirsekten çıkan düzensiz akış çarka eşitsiz girer; debi katalog değerinin yüzde 5 ila 10 altına düşer, yatak yükü artar ve dar bantlı ses oluşur.

Yeni pompa taktım, sistem hâlâ ısınmıyor, ne yapmalıyım?

Sırasıyla dört şeyi kontrol edin: akış yönü okunun doğru olup olmadığı, iki yandaki vanaların tam açık olup olmadığı, süzgecin tıkalı olup olmadığı ve sistemde hava kalıp kalmadığı. Bu dördü, montaj sonrası ısınmama şikâyetlerinin neredeyse tamamını açıklar. Dördü de temizse pompa seçimi ve tesisat dengelemesi yeniden gözden geçirilir.

Sirkülasyon pompası devreye alma sırasında hangi ölçüm yapılmalı?

En az üç ölçüm yapılır: pens ampermetreyle çekilen akım, manometreyle emiş ve basma basıncı farkı, yüzey termometresiyle gidiş ve dönüş sıcaklık farkı. Akım etiket değerinin yüzde 90 altında olmalı, fark basınç ayarlanan değere yakın çıkmalı, sıcaklık farkı ise tasarım değerinin 2 santigrat derece yakınında olmalıdır.

Montajı doğru planlamak, pompanın kataloğundaki verimi sahada da elde etmenin tek yoludur; yanlış konumlandırılmış doğru pompa, doğru konumlandırılmış küçük pompadan daha kötü çalışır. Projenizin hidrolik şemasını, pompa konumunu ve ekipman sıralamasını birlikte gözden geçirmemizi isterseniz /iletisim sayfasından bize ulaşabilirsiniz. Portföyümüzdeki modelleri ve teknik verilerini /urunler/pompa-sistemleri/sirkulasyon-pompalari sayfasında inceleyebilirsiniz.