Sirkülasyon Pompası Çalışıyor Ama Petekler Isınmıyor: Sorun Nerede?

Sirkülasyon pompası çalışıyor ama petekler ısınmıyor ise sorun neredeyse her zaman pompanın kendisinde değil, devrede su dolaşımını engelleyen bir noktadadır. Doğru teşhis tek ölçümle başlar: gidiş dönüş sıcaklık farkı. Bu sayı, arızanın debi tarafında mı yoksa ısı üretimi tarafında mı olduğunu ilk beş dakikada ayırır.

Bu rehberde sırasıyla şunları bulacaksınız:

• Pompanın gerçekten su bastığını kanıtlayan üç ayrı doğrulama ve ölçüm noktaları
• Gidiş dönüş sıcaklık farkı ölçümünün sahada nasıl alınacağı ve iki sayısal örnek
• On dakikada daralan arıza ağacı: hangi dal hangi ölçümle elenir
• Rotor sıkışması, hava kilidi, pislik tutucu tıkanması ve kapalı vana teşhisleri
• Çamur birikmesi, kombi eşanjör kireçlenmesi ve üç yollu vana arızası ayrımı
• Yanlış kademe, düşük fark basınç ayarı, ters bağlantı ve kolon dengesizliği
• Hangi ekipmanın temizleneceği, hangisinin değişeceğine dair karar tablosu
• Sık yapılan beş hata, devreye alma kontrol listesi ve sık sorulan sorular

01Pompa çalışıyor demek su dolaşıyor demek midir?

Hayır. Bir sirkülasyon pompasının çalışması üç ayrı olayın üst üste gerçekleşmesidir: motora enerji gelmesi, rotorun dönmesi ve çarkın basınç farkı üretmesi. Sahada "sirkülasyon pompası çalışıyor" cümlesi çoğu zaman yalnızca birincisini, yani panelin yanmasını ifade eder. Enerji gelen bir pompanın rotoru sıkışmış, çarkı boşta dönüyor veya devresi kapalı olabilir.

Bu üç olayı ayrı ayrı doğrulamak gerekir. Enerji için pompa klemensinde gerilim, rotor dönüşü için pompa gövdesinden alınan titreşim veya kontrol tapası, basınç üretimi için ise emme ve basma tarafına takılan iki manometre kullanılır. Grundfos ALPHA2 ve Grundfos MAGNA3 gibi ekranlı modellerde anlık debi ve güç ekrandan okunabilir; ekran 0,0 m³/h gösteriyorsa pompa dönse bile devrede su hareketi yoktur.

Basit bir kural işe yarar: pompanın basma ve emme tarafı arasındaki basınç farkı, o pompanın çalıştığı kademedeki katalog basma yüksekliğinin en az yarısı kadar olmalıdır. 6 mSS basması beklenen bir pompada iki manometre arasındaki fark 0,1 bar yani yaklaşık 1 mSS ise, pompa ya havayla dönüyordur ya da çark milden boşalmıştır.

02Gidiş dönüş sıcaklık farkı nasıl ölçülür?

Gidiş dönüş sıcaklık farkı, devrenin gidiş borusundaki su sıcaklığı ile dönüş borusundaki su sıcaklığı arasındaki farktır ve K veya °C ile ifade edilir. Ölçüm, pompanın hemen çıkışındaki gidiş borusundan ve kazana veya kombiye dönen dönüş borusundan alınır. Doğru sonuç için iki ölçüm aynı dakika içinde ve aynı aletle yapılmalıdır.

Sahada üç yöntem kullanılır. Temaslı problu dijital termometre en doğru sonucu verir; boru izolasyonu 10 santimetre açılır, prob metale bastırılır ve okuma stabilize olana kadar 30 ila 60 saniye beklenir. Kızılötesi termometre hızlıdır ancak parlak bakır veya galvaniz yüzeyde 5 ila 10 K hata verir; bu yüzden ölçüm noktasına mat siyah bant yapıştırılır. Üçüncü yöntem, tesisatta zaten bulunan daldırma tip termometreleri okumaktır; kılıflar kuruysa okuma yanıltır.

Ölçüm zamanlaması sonucu belirler. Kazan brülörü yandıktan en az 10 dakika sonra, bütün oda termostatları ısı çağırırken ve termostatik vanalar tam açıkken ölçüm alınmalıdır. Kısmi yükte alınan bir ΔT değeri, tasarım değerleriyle karşılaştırılamaz.

03ΔT sayısı neyi anlatır? İki sayısal örnek

Gidiş dönüş sıcaklık farkı ile debi arasındaki bağ tek formülde toplanır: Q = P × 0,86 / ΔT. Burada Q debi (m³/h), P ısıl güç (kW), ΔT sıcaklık farkıdır (K). Formül tersine çevrildiğinde ΔT = P × 0,86 / Q olur; yani sabit bir ısıl güçte debi büyüdükçe sıcaklık farkı küçülür, debi düştükçe fark büyür. Sahadaki teşhis bu tersine okumadan çıkar.

Birinci örnek, aşırı debi. 24 kW kombi ile ısıtılan bir dairede gidiş 70 °C, dönüş 67 °C ölçülmüş olsun. ΔT = 3 K'dir. Debi hesabı: Q = 24 × 0,86 / 3 = 6,88 m³/h. Aynı tesisatın tasarım debisi 15 K farkta Q = 24 × 0,86 / 15 = 1,38 m³/h olmalıydı. Gerçek debi tasarımın yaklaşık beş katıdır. Su peteğin içinden ısısını bırakamadan geçmektedir; petek yüzeyi ılık, oda soğuktur. Burada pompa arızalı değildir, kademesi fazla yüksektir veya bir baypas hattı açık kalmıştır.

İkinci örnek, yetersiz debi. 180 kW kazanlı bir apartman kolonunda gidiş 78 °C, dönüş 42 °C ölçülüyor. ΔT = 36 K'dir. Debi: Q = 180 × 0,86 / 36 = 4,30 m³/h. Tasarım değeri 20 K farkta Q = 180 × 0,86 / 20 = 7,74 m³/h idi. Gerçek debi tasarımın yüzde 56'sıdır. Eksik debinin nedeni tıkanma, hava, kapalı vana veya yetersiz basma yüksekliğidir. Bu kolonun üst katları büyük olasılıkla hiç ısınmaz.

04On dakikalık arıza ağacı nasıl işletilir?

Arıza ağacı, en ucuz ve en hızlı ölçümden en pahalı müdahaleye doğru sıralanmış bir eleme dizisidir. Amacı, tesisatı sökmeden önce ihtimallerin yarısını her adımda elemektir. Aşağıdaki dizi bir daire veya bir kolon için ortalama on dakikada tamamlanır.

1. Tesisat basıncını manometreden oku. Kombide 1,0 ila 1,5 bar, merkezi sistemde statik yüksekliğin üzerinde 0,5 ila 1,0 bar olmalıdır. Basınç düşükse doldurup hava alma adımına geç.

2. Kazan veya kombi gidiş sıcaklığını ölç. 45 °C altındaysa sorun ısı üretimindedir, pompa hattını bırak.

3. Gidiş dönüş sıcaklık farkını ölç ve yukarıdaki tabloya bak. Aile belirlenir.

4. Pompanın emme ve basma manometrelerini oku. Fark yoksa rotor, çark veya hava kilidi dalına gir.

5. Pislik tutucu öncesi ve sonrası basıncı oku. Fark 25 kPa'yı geçiyorsa süzgeci temizle.

6. Kolon veya devre kesme vanalarını tek tek yokla. Gövde sıcaklığı ile boru sıcaklığı arasındaki kopukluk kapalı vanayı ele verir.

7. Sorun tek mahalde ise petek vanası, hava purjörü ve petek içi çamur sırasıyla kontrol edilir.

8. Sorun üst katlarda toplanıyorsa balans ve kolon dengesi dalına gir.

Bu dizide her adım bir sonrakini gereksiz kılabilir. Örneğin ikinci adımda kombi gidişi 38 °C okunuyorsa pompayı sökmenin anlamı yoktur; sirkülasyon pompası çalışıyor olsa da problem yanma tarafındadır.

05Rotor sıkışması nasıl anlaşılır?

Rotor sıkışması, ıslak rotorlu bir sirkülasyon pompasında milin ve çarkın kireç, çamur veya korozyon ürünleriyle yatağına yapışıp dönememesi hâlidir. Pompanın motor sargısı enerjilidir, gövde ısınır, hatta uğultu duyulur; buna rağmen çark dönmez ve debi sıfırdır. Uzun süre çalışmayan yaz sonu tesisatlarında en sık görülen ilk arıza budur.

Teşhis üç yolla yapılır. Birincisi kontrol tapasıdır: ıslak rotorlu pompaların ön kapağındaki tapa gevşetilir, düz tornavida ile mil ucuna bastırılarak elle döndürülür. Serbest dönmüyorsa rotor sıkışmıştır. İkincisi akım ölçümüdür; pens ampermetre ile ölçülen akım etiket değerinin çok altında veya kilitli rotor bölgesinde çok üstünde çıkar. Üçüncüsü basınç farkıdır; emme ile basma arasında fark okunmaz.

Modern elektronik pompalarda teşhis daha kolaydır. Grundfos ALPHA1 ve Grundfos MAGNA1 modelleri sıkışmayı algılayıp otomatik kurtarma dizisi çalıştırır, Grundfos MAGNA3 ise hata kodunu ekranda gösterir. Buna rağmen kurtarma başarısız olursa müdahale mekaniktir.

Çözüm sırası şudur: enerji kesilir, kontrol tapası açılır, mil birkaç tur çevrilir, pompa üç dört kez kısa süreli çalıştırılıp durdurulur. Kurtarılan pompa kalıcı çözüm değildir; sıkışmanın sebebi tesisattaki kireç ve çamurdur. Aynı sezonda tekrarlayan sıkışmalarda pompa gövdesi değiştirilir ve devreye pislik tutucu ile manyetik ayırıcı eklenir. Uygun modeller /urunler/pompa-sistemleri/sirkulasyon-pompalari sayfasındadır.

06Hava kilidi tesisatı nerede keser?

Hava kilidi, boru hattının yüksek bir noktasında sıkışan hava kabarcığının su sütununu bölerek akışı durdurmasıdır. Pompa dönmeye devam eder, motor akımı çeker, ancak kabarcığın ötesine su geçmez. En sık üst kat kolon başlarında, kolektör çıkışlarında, kombi eşanjörü üstünde ve peteğin purjör tarafındaki üst köşesinde oluşur.

Belirtileri nettir. Pompa dönüyor ama su gitmiyor tarifinin en yaygın karşılığı hava kilididir. Petek üst kısmı soğuk, alt kısmı sıcaktır; kolonun tamamı soğuksa hava kolon başındadır. Manometre iğnesi pompa çalışırken titriyorsa devrede serbest hava vardır. Tesisat basıncı 0,8 bar altına düşmüşse üst katlarda kaçınılmaz olarak hava birikir.

Hava alma sırası aşağıdan yukarı değil, sistemli olmalıdır. Önce tesisat basıncı 1,5 bara tamamlanır, sonra pompa durdurulup 10 dakika beklenir ki kabarcıklar yükselsin. Ardından en üst kattan başlanarak her peteğin purjörü açılır, su kesintisiz gelene kadar bekletilir, kolektörlerdeki otomatik purjör kapakları gevşetilir. Her katta basınç düşeceği için doldurma tekrarlanır. İşlem bittikten sonra pompa çalıştırılıp ΔT yeniden ölçülür.

Tekrarlayan hava sorunu bir semptomdur. Kaynağı genellikle yetersiz genleşme tankı ön basıncı, delik membran veya emme tarafında negatif basınç üreten yanlış pompa konumudur. Genleşme tankı seçenekleri /urunler/isitma-sistemleri/genlesme-tanki sayfasında, otomatik hava atıcı ve tesisat armatürleri /urunler/tesisat-ekipmanlari/flex-baglantilar sayfasındadır.

07Pislik tutucu tıkanması nasıl kanıtlanır?

Pislik tutucu, tesisat suyundaki katı parçacıkları elek yardımıyla tutan ve pompa ile vanaları koruyan bir armatürdür. Tıkandığında devre direnci artar, debi düşer, gidiş dönüş sıcaklık farkı büyür ve petekler ısınmıyor tablosu ortaya çıkar. Yeni yapılan veya yeni müdahale görmüş tesisatlarda ilk üç ayda en sık görülen debi kaybı nedenidir.

Kanıt basınç farkıdır. Süzgecin giriş ve çıkış tarafındaki test noktalarına manometre veya fark basınç ölçer bağlanır. Temiz bir süzgeçte tasarım debisinde beklenen kayıp 5 ila 15 kPa arasındadır. Ölçülen değer 25 kPa'yı geçiyorsa elek kirlenmiştir, 50 kPa üzerinde ise elek büyük ölçüde kapanmıştır. Test noktası yoksa ikinci kanıt sıcaklıktır: süzgecin girişi ile çıkışı arasında elle hissedilir bir sıcaklık farkı varsa içeriden geçen debi çok düşüktür.

Temizlik prosedürü kısadır. Devre iki taraftan izole edilir, süzgeç altındaki tahliye tapası açılıp basınç boşaltılır, kapak somunu sökülür, elek çıkarılır, ters yönde basınçlı su ile yıkanır ve conta gözle kontrol edilir. Elekte yırtık, ezilme veya kalıcı deformasyon varsa temizlenmez, değiştirilir. Yıkama sonrası aynı fark basınç ölçümü tekrarlanır; değer 15 kPa altına inmediyse elek gözenek boyutu tesisata uygun değildir.

Isıtma devrelerinde standart uygulama, pompa emişinden önce eğik tip süzgeç ve mümkünse manyetik çamur ayırıcıdır. Ürün seçenekleri /urunler/tesisat-ekipmanlari/pislik-tutucu ve /urunler/tesisat-ekipmanlari/filtre sayfalarındadır.

08Kapalı vana nasıl bulunur?

Kapalı ya da yarı kapalı vana, ısınmayan tek bir mahal veya tek bir kolon söz konusuysa ilk aranacak nedendir. Küresel vananın kolu boru eksenine paralelse açık, dikse kapalıdır; ancak kol sonradan takılmış veya gövdeden bağımsız dönüyorsa bu görsel kural yanıltır. Kesin yöntem sıcaklık okumaktır.

Yöntem şudur: sistem sıcakken vananın giriş ve çıkış gövde sıcaklıkları ayrı ayrı ölçülür. Açık bir vanada iki değer arasındaki fark 2 K'yi geçmez. Girişte 68 °C, çıkışta 34 °C okunuyorsa vana kapalı veya büyük ölçüde kısılmıştır. Aynı mantık peteğin gidiş ve dönüş vanaları, kolon dip vanaları ve kolektör çıkış vanaları için de geçerlidir.

Sahada sık atlanan üç nokta vardır. Birincisi, petek dönüşündeki gizli ayar vanasıdır; kapak altında kalır ve montajda kapatılıp unutulur. İkincisi, tadilat sonrası kapatılıp açılmayan kolon vanasıdır. Üçüncüsü, motorlu vananın enerjisiz kalması ve yay dönüşlü olarak kapalı konumda oturmasıdır; bu durumda vana mekanik olarak sağlamdır, sorun kumandadadır ve el kolu ile manuel açılarak doğrulanır.

Değişim kararı, vananın açılıp açılamamasına bağlıdır. Kolu döndüğü hâlde akış açılmıyorsa küre gövdeden boşalmıştır, vana değiştirilir. Motorlu vanalarda önce aktüatör enerjisi ve kumanda sinyali ölçülür; sinyal varsa aktüatör, sinyal yoksa termostat veya kontrol paneli suçludur. Seçenekler /urunler/vana-sistemleri/motorlu-vanalar ve /urunler/vana-sistemleri/kontrol-vanalari sayfalarındadır.

09Balans vanası tıkanırsa ne olur?

Balans vanası, her devrenin tasarım debisini alması için ayarlanabilir bir direnç oluşturan ve ölçüm nipelleri üzerinden debi okunmasına izin veren bir vanadır. Tıkanması ya da yanlış ayarlanması, tesisatın bir bölümünü aç bırakırken diğerini fazla besler. Ortaya çıkan tablo klasiktir: kazan dairesine yakın devreler kaynar, uzak devreler ılıktır.

Ölçüm nipelleri sayesinde balans vanası aynı zamanda bir teşhis aletidir. Fark basınç ölçer nipellere bağlanır, okunan kPa değeri vananın ayar pozisyonundaki Kv eğrisiyle birleştirilerek gerçek debi bulunur. Örnek: ayar pozisyonu 2,5 turda Kv değeri 4,2 m³/h olan bir vanada ölçülen fark basınç 9 kPa ise debi Q = Kv × √(Δp/100) = 4,2 × √0,09 = 1,26 m³/h çıkar. Tasarım debisi 2,0 m³/h ise bu devre ihtiyacının ancak yüzde 63'ünü almaktadır.

Tıkanma teşhisi ise ayar ile ölçümün çelişmesidir. Vana tam açık konumda olduğu hâlde ölçülen fark basınç yüksek ve hesaplanan debi düşükse, direnç ayardan değil içeride biriken çamurdan geliyordur. Böyle bir vana sökülüp temizlenmeli, konik yüzeyi aşınmışsa değiştirilmelidir. Balans vanası ayarı yapılmadan tek tek petek vanası kısarak yapılan dengeleme kalıcı olmaz ve bir sonraki sezon bozulur.

10Çamur birikmesi peteği nasıl yarım ısıtır?

Tesisatta çamur, korozyon ürünü manyetit ile kireç ve montaj artıklarının karışımından oluşan, suyun yavaşladığı yerde çöken siyah bir çökeltidir. Peteğin alt kanallarına yatar ve akış kesitini daraltır. Sonuç, üst yarısı sıcak, alt yarısı soğuk bir petektir. Bu, hava kilidinin tam tersi görüntüdür ve ikisi bu yolla ayrılır.

Ayrım kuralı nettir: petek altı soğuk üstü sıcak ise çamur, petek altı sıcak üstü soğuk ise havadır. Ara durum, yani peteğin yalnızca giriş vanasına yakın köşesinin ısınması, debinin çok düşük olduğunu ve suyun peteğin içinden değil kısa yoldan geçtiğini gösterir. Bu üçüncü durum tek petekte değil tüm binada görülüyorsa neden pompa ayarı veya kolon dengesizliğidir.

Sistem genelinde çamur teşhisi için üç işaret aranır: doldurma suyunun siyah akması, otomatik purjörlerden gelen suyun bulanık olması ve manyetik ayırıcı gövdesinde bir sezonda toplanan tortu miktarı. Tesisatta çamur temizliği için petek tek tek sökülüp ters yıkanır, ardından tüm devreye kimyasal temizlik ve akabinde koruyucu inhibitör uygulanır. Kalıcı çözüm, dönüş hattına manyetik çamur ayırıcı ve uygun mikron değerinde filtre eklemektir; ayrıntılı seçenekler /urunler/aritma-sistemleri/filtrasyon-sistemleri ve /urunler/aritma-sistemleri/dozaj-uniteleri sayfalarındadır.

Sistem suyunun sertliği kontrol edilmezse temizlik tekrarlanır. İdeal ısıtma devresi suyu düşük sertlikte ve pH 8,2 ila 9,5 aralığındadır. Sert şebeke suyuyla sürekli doldurulan bir tesisat, iki yılda aynı noktaya döner; su yumuşatma seçenekleri /urunler/aritma-sistemleri/yumusatma-sistemleri sayfasındadır.

11Kombi eşanjör kireçlenmesi nasıl ayrılır?

Kombi ısı eşanjörü kireçlenmesi, plakalı eşanjörün ısıtma tarafındaki dar kanallarında kalsiyum karbonat birikmesi sonucu hem ısı transferinin hem de debinin düşmesidir. Kombi kısa aralıklarla yanıp söner, gidiş sıcaklığı hızla ayar değerine fırlar, dönüş soğuk kalır ve petekler ısınmıyor tablosu doğar. Ölçülen ΔT genellikle 25 K üzerindedir.

Ayırt edici işaret ısınma hızıdır. Kireçlenmiş bir eşanjörde brülör yandıktan 30 ila 60 saniye içinde gidiş 78 ila 80 °C'ye çıkar ve kombi limit sıcaklıktan kapanır; buna karşılık dönüş neredeyse hiç yükselmez. Tıkanmış bir süzgeçte ise gidiş de dönüş de yavaş yükselir. Rotor sıkışmasında pompa hiç basınç üretmez ve pompa çıkışında elle hissedilen titreşim yoktur.

İkinci kontrol, kullanım sıcak suyudur. Kombinin kullanım suyu tarafı da zayıfsa ve debisi düşmüşse kireç yükü tüm cihazdadır. Yalnız ısıtma tarafı zayıfsa arıza ısıtma devresindedir ve tesisat tarafında aranmalıdır.

Çözüm, eşanjörün asit sirkülasyonu ile temizlenmesi veya değiştirilmesidir. Plaka sayısı yüksek, kanal aralığı dar eşanjörlerde temizlik verimi düşük olur ve kısa sürede tekrar tıkanır; ekonomik karar genellikle değişimdir. Merkezî sistemlerde aynı sorun kazan ve boyler eşanjörlerinde görülür; ilgili ekipmanlar /urunler/isitma-sistemleri/kazan-sistemleri ve /urunler/isitma-sistemleri/boyler sayfalarındadır.

12Üç yollu vana arızası nasıl teşhis edilir?

Üç yollu vana, kazandan gelen sıcak su ile devre dönüş suyunu karıştırarak gidiş sıcaklığını ayarlayan ya da akışı iki hat arasında yönlendiren bir vanadır. Arızalandığında kazan yanar, pompa döner, buna rağmen sıcak su ısıtma devresine değil baypasa veya kullanım suyu tarafına gider. Ölçülen ΔT 0 ila 2 K civarındadır çünkü aynı ılık su sürekli kendi etrafında dönmektedir.

Teşhis üç sıcaklık noktasından yapılır: vananın kazan girişi, devre dönüş girişi ve karışım çıkışı. Kazan girişi 75 °C, dönüş girişi 45 °C, çıkış 46 °C okunuyorsa vana sıcak su portunu açmıyordur. Çıkış 74 °C ise vana tam sıcak konumdadır ve sorun başka yerdedir. Ölçüm, vana motoruna kumanda sinyali verilirken tekrarlanır.

Üç yollu vana arızası dört başlıkta toplanır. Aktüatör motoru yanmıştır ve vana milini döndürmez. Aktüatör döner ancak mil ile arasındaki kavrama kırıktır; bu durumda motorun sesi duyulur, mil durur. Vana içindeki disk veya küre kireç ile sıkışmıştır. Son olarak kumanda sinyali hiç gelmiyordur; bu, vananın değil kontrol tarafının arızasıdır.

Doğrulama basittir: aktüatör vanadan ayrılır, mil el ile çevrilir. Mil serbest ve akış açılıyorsa aktüatör değiştirilir, mil sıkışmışsa vana gövdesi değiştirilir. Uygun ürünler /urunler/vana-sistemleri/motorlu-vanalar ve /urunler/vana-sistemleri/termostatik-vanalar sayfalarındadır. Oda tarafındaki kumanda seçenekleri ise /urunler/isitma-sistemleri/oda-termostati sayfasındadır.

13Yanlış kademe veya düşük ayar değeri ne yapar?

Pompanın kademesi veya fark basınç ayar değeri, devrenin ihtiyacı olan basma yüksekliğinin altında kalırsa en uzak ve en yüksek noktalardaki cihazlar debisiz kalır. Üç kademeli sabit devirli pompalarda bu, kademe 1'de bırakılmış bir pompadır; elektronik pompalarda ise fabrika çıkışı ayar değeriyle sahaya bırakılmış bir Grundfos ALPHA2 ya da Grundfos MAGNA1 örneğidir.

Doğru ayar hesapla bulunur. 45 kW ısıtma yükü, 15 K tasarım farkı olan bir devrede debi Q = 45 × 0,86 / 15 = 2,58 m³/h'dir. Aynı devrede gidiş ve dönüş toplam boru uzunluğu 180 metre, tasarım sürtünmesi 120 Pa/m ise boru kaybı 180 × 120 = 21.600 Pa yani 21,6 kPa olur. Ekipman kayıpları süzgeç 8 kPa, kazan 15 kPa, vanalar 20 kPa toplam 43 kPa eklenirse devre kaybı 64,6 kPa, yani 64,6 / 9,81 = 6,6 mSS çıkar. Ayar değeri 6,6 mSS olmalıdır. Pompa 3,0 mSS'de bırakılmışsa üst kat petekleri ısınmaz.

Ters durum da aynı derecede sorunludur. Ayar değeri 12 mSS'e çıkarılırsa debi tasarımın üzerine çıkar, ΔT 4 ila 5 K'ye düşer, termostatik vanalarda ses üretir ve pompa gereksiz elektrik harcar. Yani ölçümsüz her ayar iki yönde de hatalıdır.

Elektronik pompalarda ayar değişikliği panelden veya Grundfos GO Remote uygulamasıyla yapılır. Ayarlar değiştikten sonra en az 20 dakika beklenip ΔT tekrar ölçülmelidir.

14Ters bağlantı belirtileri nelerdir?

Ters bağlantı, pompanın veya bir cihazın akış yönüne aykırı monte edilmesidir. Sirkülasyon pompasının gövdesindeki ok, suyun gitmesi gereken yönü gösterir; ok tersse pompa döner, ses çıkarır, ancak devreye çok düşük ve düzensiz debi verir. Aynı hata pislik tutucuda ve çekvalfte de yapılır; süzgeç ters takılırsa elek yıkanmak yerine sürekli tıkanır.

Belirti üçlüsü şudur. Birincisi, gidiş borusunun dönüş borusundan soğuk olmasıdır; termometre iki noktada ters okuma verir. İkincisi, pompanın katalog değerlerine göre çok düşük basınç üretmesidir; emme ve basma manometreleri arasındaki fark beklenenin üçte biri civarında kalır. Üçüncüsü, devrenin sadece kısmen ısınmasıdır.

Petek tarafında ters bağlantının özel bir hâli vardır. Alttan bağlantılı panel radyatörlerde gidiş ve dönüş yer değiştirirse termostatik vana gövdesindeki ok ters kalır, vana kısmi yükte titreşir ve peteğin yalnızca bir bölümü ısınır. Kontrol yöntemi, vana gövdesindeki oku ve tesisat şemasını karşılaştırmaktır.

Düzeltme her zaman boruyu sökmeyi gerektirmez. Pompalarda gövde flanşları sabit kalacak şekilde motor bloğu 180 derece çevrilerek yön düzeltilebilir; ancak klemens kutusunun yukarı bakması ve rotor ekseninin yatay kalması şarttır. Rotor ekseni dikey monte edilen ıslak rotorlu pompa, yatakları yağlayamadığı için erken arıza yapar.

15Alt kat sıcak üst kat soğuksa ne yapılır?

Kolon dengesizliği, aynı pompadan beslenen kolonların direnç farkı yüzünden debiyi eşit paylaşamamasıdır. Kısa ve düşük dirençli alt kolonlar suyu çeker, uzun ve yüksek dirençli üst kolonlar aç kalır. Bu yüzden üst kat petekler ısınmıyor şikâyeti apartmanlarda en sık gelen çağrıdır ve pompa değişimiyle çözülmez.

Teşhis kolon başlarından yapılır. Her kolonun gidiş ve dönüş sıcaklığı ayrı ayrı ölçülür. Sağlıklı bir binada kolonlar arasındaki gidiş sıcaklığı farkı 3 K'yi geçmez. Ölçümde alt kolon gidiş 74 °C, dönüş 62 °C, üst kolon gidiş 71 °C, dönüş 38 °C çıkıyorsa üst kolonun debisi yaklaşık üçte bir oranındadır. Bu sayı, dengeleme ihtiyacının niceliksel kanıtıdır.

Çözüm sırası şöyledir. Önce ortak nedenler elenir: hava, çamur, kapalı vana. Sonra kolon dip vanaları balans vanası ile değiştirilir veya mevcut balans vanaları ölçüm nipellerinden okunarak tasarım debisine ayarlanır. Ayar, en uzak kolondan başlayıp kazana doğru ilerler ve en son toplam debi kontrol edilir. Ayar bittikten sonra pompa ayar değeri, en zayıf kolonun ihtiyacına göre yeniden belirlenir.

Kalıcı çözüm için otomatik fark basınç regülatörleri kullanılır; kolon başına takılan bu vanalar, diğer kolonlardaki yük değişimlerinden bağımsız olarak sabit fark basınç sağlar. Seçenekler /urunler/vana-sistemleri/basinc-vanalari ve /urunler/tesisat-ekipmanlari/basinc-dusurucu sayfalarındadır.

16Hangi ekipman temizlenir, hangisi değişir?

Karar üç ölçüte dayanır: parçanın işlevini geri kazanıp kazanmadığı, temizlik maliyetinin yeni parça maliyetine oranı ve arızanın tekrarlama ihtimali. Sahada tartışmayı bitiren şey, temizlik sonrası yapılan doğrulama ölçümüdür; ölçüm tasarım değerine dönmüyorsa parça değişir.

Pompa değişimi kararında ikinci bir ölçüt daha vardır: enerji. ErP 2009/125/EC ve onun uygulama düzenlemesi ErP 641/2009 sonrası piyasaya sunulan ıslak rotorlu sirkülasyon pompalarının EEI değeri 0,23'ün altındadır. Sabit devirli eski bir pompa aynı işi 3 ila 5 kat fazla elektrikle yapar; arızalı olmasa bile yenilenmesi çoğu tesiste iki ila üç yılda kendini amorti eder. Hidrolik performans doğrulaması ISO 9906, mekanik güvenlik gereklilikleri ise EN 809 kapsamında ele alınır.

17Ölçüm için hangi aletler gerekir?

Teşhis, beş kalemlik bir alet çantasıyla yapılır ve bunların hiçbiri pahalı değildir. Alet listesi kısa tutulduğunda saha ekibi ölçüm yapmayı alışkanlık hâline getirir; çanta ağırlaştıkça ölçüm yapılmaz hâle gelir.

• Temaslı problu dijital termometre: gidiş, dönüş, vana gövdesi ve petek sıcaklıkları için. Çözünürlük 0,1 K olmalıdır.
• Kızılötesi termometre: hızlı tarama için. Parlak yüzeylerde mat bant kullanılır.
• İki adet manometre veya taşınabilir fark basınç ölçer: pompa, süzgeç ve balans vanası üzerinden basınç farkı için.
• Pens ampermetre: pompa akımını etiket değeriyle karşılaştırmak için. Rotor sıkışması ve kuru çalışma bu ölçümle ayrılır.
• Test hortumları ve nipel adaptörleri: balans vanası ölçüm noktalarına bağlanmak için.

Kayıt tutmak altıncı alettir. Her ölçüm noktası için tarih, saat, ölçülen değer ve o anki kazan gidiş sıcaklığı yazılır. Aynı tesisata ikinci kez gidildiğinde bu kayıt, sorunun ilerleyip ilerlemediğini gösteren tek objektif veridir. Manometre ve ölçüm armatürleri /urunler/tesisat-ekipmanlari/manometre sayfasındadır.

18Petek tek tek nasıl kontrol edilir?

Tek bir mahalde sorun varsa kontrol dört adımda tamamlanır ve sistem geneline dokunulmaz. Sıra, en hızlı ve geri dönüşü olan işlemden başlar.

1. Termostatik vana başlığını sök ve pimi kontrol et. Pim içeri kaçmış ve geri gelmiyorsa vana kapalıdır; pim bir pense ile hafifçe çekilerek serbestleştirilir, gelmiyorsa vana içi değiştirilir.

2. Gidiş ve dönüş vanalarını tam aç. Dönüş tarafındaki gizli ayar vanasının kapak altında kapalı kalıp kalmadığına bak.

3. Peteğin purjörünü aç ve kesintisiz su gelene kadar bekle. Sadece hava çıkıyorsa tesisat basıncını yükselt ve tekrarla.

4. On dakika sonra petek giriş ve çıkış sıcaklıklarını ölç. Giriş 68 °C, çıkış 60 °C ise petek normaldir. Giriş 68 °C, çıkış 66 °C ise debi fazladır, dönüş ayar vanası kısılır. Giriş 68 °C, çıkış 40 °C ise debi düşüktür ve petek içi tıkanmıştır.

Peteğin yüzey haritası da bilgi verir. Kızılötesi termometre ile peteğin dört köşesi okunur. Alt köşeler soğuk, üst köşeler sıcak ise çamur; üst köşeler soğuk, alt köşeler sıcak ise hava; sadece giriş köşesi sıcak ise akış peteğin içine dağılmıyordur ve bu genellikle çok düşük debinin sonucudur.

19Sık yapılan 5 hata

Aşağıdaki beş hata, ısınmayan petek çağrılarında harcanan zamanın büyük kısmını oluşturur. Hepsi ölçüm yapılmadan karar vermekten doğar.

1. Ölçüm yapmadan pompa değiştirmek. Sağlam pompa sökülür, yenisi takılır, sorun sürer. Doğrusu: önce ΔT, sonra emme-basma basınç farkı ölçülür.

2. Sadece bir noktadan hava almak. Tek peteğin purjörü açılıp iş bitmiş sayılır; üst kattaki asıl kilit yerinde kalır. Doğrusu: en üstten başlayarak tüm devre, basınç tamamlanarak alınır.

3. Pompa kademesini yükselterek dengesizliği örtmek. Üst kat ısınır, alt kat aşırı ısınır, tüketim artar, termostatik vanalar ses üretir. Doğrusu: balans vanası ayarı yapılır, ayar değeri en zayıf kolona göre belirlenir.

4. Süzgeci gözle kontrol edip temiz saymak. Elek gözeneği ince manyetit tabakasıyla dolduğunda çıplak gözle temiz görünür. Doğrusu: fark basınç ölçülür, 25 kPa üzeri kirli kabul edilir.

5. Kombi eşanjörünü suçlayıp tesisatı atlamak. Cihaz değişir, ΔT hâlâ 30 K kalır. Doğrusu: ısınma hızı ve kullanım suyu davranışı karşılaştırılarak arıza cihazda mı tesisatta mı olduğu ayrılır.

20Devreye alma kontrol listesi

Bu liste hem yeni tesisatın devreye alınmasında hem de arıza sonrası kapanışta kullanılır. Her madde bir ölçümle kapatılır; gözlemle kapatılan madde açık sayılır.

• Tesisat basıncı doğru mu: kombide 1,0 ila 1,5 bar, merkezî sistemde statik yüksekliğin 0,5 ila 1,0 bar üzerinde.
• Genleşme tankı ön basıncı tesisat basıncının 0,2 bar altında mı, membran sağlam mı.
• Tüm otomatik purjör kapakları yarım tur gevşek mi, en üst noktalardan hava alındı mı.
• Pislik tutucu eleği temiz mi, fark basınç 15 kPa altında mı.
• Pompa akış yönü oku doğru mu, rotor ekseni yatay mı, klemens kutusu yukarıda mı.
• Pompa kontrol modu ve ayar değeri hesaptan mı geliyor, panelde okunan değer kayda geçti mi.
• Pompa akımı etiket değeri aralığında mı, ekranda okunan debi tasarım debisine yakın mı.
• Gidiş dönüş sıcaklık farkı tasarım aralığında mı: radyatörde 15 ila 20 K, fancoilde 5 ila 7 K, yerden ısıtmada 5 ila 8 K.
• Kolonlar arası gidiş sıcaklığı farkı 3 K altında mı, balans vanası ayarları kilitlendi ve kaydedildi mi.
• Üç yollu vana üç noktadan ölçüldü mü, kumanda sinyaliyle strok yaptığı doğrulandı mı.
• En uzak ve en yüksek petek giriş-çıkış farkı 8 ila 15 K aralığında mı.
• Devreye alma formu dolduruldu, tarih ve ölçüm değerleriyle tesis dosyasına konuldu mu.

21Sık Sorulan Sorular

Pompa çalışıyor, ses de veriyor ama hiçbir petek ısınmıyor. İlk ne yapmalıyım?

Önce kazan veya kombi gidiş sıcaklığını ölçün. 45 °C altındaysa sorun ısı üretimindedir. Gidiş sıcaksa pompanın emme ve basma tarafındaki basınç farkına bakın; fark yoksa rotor sıkışması veya hava kilidi vardır. İkisi de normalse pislik tutucu fark basıncını ölçün. Bu üç ölçüm ihtimallerin çoğunu ilk on dakikada eler.

Gidiş dönüş sıcaklık farkı 3 K çıktı, bu iyi bir şey değil mi?

Hayır. Küçük fark, suyun ısısını bırakamadan devreyi tamamladığı anlamına gelir; debi tasarımın çok üzerindedir. Bu durumda petek yüzeyi ılıktır, oda ısınmaz ve pompa gereksiz enerji harcar. Pompa kademesi veya fark basınç ayar değeri düşürülmeli, açık kalmış bir baypas hattı varsa kapatılmalıdır.

Rotor sıkışması ile hava kilidini birbirinden nasıl ayırırım?

Pens ampermetre ile pompa akımını ölçün. Rotor sıkışmasında akım ya çok düşüktür ya da kilitli rotor bölgesinde çok yüksektir ve kontrol tapasından mil el ile dönmez. Hava kilidinde mil serbest döner, akım normale yakındır, ancak manometre iğnesi titrer ve purjörden su yerine hava gelir.

Petek üstü soğuk altı sıcak. Sebep nedir?

Petek içinde hava sıkışmıştır. Tesisat basıncını 1,5 bara tamamlayın, pompayı durdurup 10 dakika bekleyin, ardından peteğin purjöründen kesintisiz su gelene kadar hava alın. Aynı şikâyet birkaç hafta içinde tekrarlıyorsa genleşme tankı ön basıncını ve membranı kontrol edin; kaynak orada olabilir.

Petek altı sıcak üstü soğuk yerine tam tersi ise ne anlama gelir?

Petek altı soğuk, üstü sıcak ise alt kanallara çamur çökmüştür. Peteği sökerek ters yıkayın, sonra devreye kimyasal temizlik ve koruyucu uygulayın. Kalıcı çözüm için dönüş hattına manyetik çamur ayırıcı ve uygun filtre ekleyin; sistem suyunun sertliği yüksekse yumuşatma da gereklidir.

Delta t ölçümü nasıl yapılır, kızılötesi termometre yeterli mi?

Kızılötesi termometre yalnızca tarama için yeterlidir. Parlak bakır ve galvaniz yüzeylerde 5 ila 10 K hata verir; bu, teşhisi tamamen değiştirebilir. Karar verecek ölçüm için temaslı problu termometre kullanın, izolasyonu 10 santimetre açın ve okuma sabitlenene kadar 30 ila 60 saniye bekleyin.

Üst kat petekler ısınmıyor ama alt katlar sorunsuz. Pompayı büyütmeli miyim?

Hayır. Bu bir dağıtım sorunudur, miktar sorunu değildir. Pompayı büyütmek alt katları aşırı ısıtır ve tüketimi yüzde 30 ila 50 artırır. Önce hava, çamur ve kapalı vana elenir, sonra kolon balans vanaları ölçüm nipellerinden okunarak tasarım debisine ayarlanır. Ayar değeri en zayıf kolona göre belirlenir.

Kombi eşanjör kireçlenmesi olduğunu nasıl anlarım?

Brülör yandıktan sonraki ilk 60 saniyede gidiş sıcaklığı 78 ila 80 °C'ye fırlıyor, kombi limitten kapanıyor ve dönüş neredeyse hiç yükselmiyorsa kireç kuvvetle muhtemeldir. Kullanım sıcak suyu debisi de düşmüşse tanı kesinleşir. Asit sirkülasyonu denenir, sonuç alınamazsa eşanjör değiştirilir.

Üç yollu vana arızası pompayı da etkiler mi?

Vana kapalı porta oturursa pompa kapalı devreye basar; debi düşer, gürültü ve aşınma artar, elektronik pompalar kendini kısar. Vana baypasta kalırsa pompa sürekli aynı ılık suyu döndürür ve ΔT sıfıra yaklaşır. Her iki durumda da pompa sağlamdır; önce vananın üç noktasından sıcaklık ölçülmelidir.

Balans vanası ayarı yapılmadan tesisat düzelir mi?

Geçici olarak düzelebilir, kalıcı olarak düzelmez. Petek vanalarını elle kısarak yapılan dengeleme ilk sezon sonunda bozulur ve şikâyetler geri döner. Kalıcı çözüm, ölçüm nipelli balans vanalarıyla her devrenin tasarım debisine ayarlanması, ayarların kilitlenmesi ve tesis dosyasına yazılmasıdır.

Isınmayan petek çağrısı, tek bir arıza değil bir ölçüm disiplinidir; doğru sırayla alınan üç ölçüm çoğu vakayı sahada bitirir. Tesisatınızda ΔT büyük çıkıyor, kolonlar dengesiz ya da pompa seçimi yeniden yapılacaksa Vekron Mekanik mühendislik ekibi ölçüm sonuçlarınız üzerinden değerlendirme yapar. Pompa ve armatür alternatiflerini /urunler/pompa-sistemleri/sirkulasyon-pompalari ve /urunler/tesisat-ekipmanlari/pislik-tutucu sayfalarından inceleyebilir, proje bazlı destek için /iletisim üzerinden bize ulaşabilirsiniz.