Sirkülasyon Pompası Ses Yapıyor: Nedenleri ve Çözümleri

Sirkülasyon pompası ses yapıyor diyorsanız önce sesin tipini ayırın: fokurdama havayı, ıslık aşırı akış hızını, uğultu yapısal titreşimi, tıkırtı yabancı cismi, vınlama elektriksel kaynağı gösterir. Sesin tipi arızayı yüzde seksen oranında adresler; pompayı sökmeden önce yapılacak iş budur.

Bu rehberde sırasıyla şunları bulacaksınız:

• Ses tipine göre kurulmuş teşhis tablosu ve her sesin fiziksel kaynağı
• Sistemde kalan havanın nedenleri, otomatik purjör ve hava ayırıcı seçimi
• Doldurma basıncının hesapla bulunması ve hava emişini nasıl önlediği
• Boru içi akış hızı hedefleri, aşırı boyutlandırmanın ses üzerindeki sayısal etkisi
• Termostatik vana kapanınca fark basıncının yükselmesi ve orantısal modun çözümü
• Yapısal ses yolu: askı, konsol, flex bağlantı ve duvar geçişi detayları
• dB(A) referans aralıkları ve sahada ölçümün doğru yapılması
• Numaralı teşhis prosedürü, sık yapılan beş hata ve devreye alma kontrol listesi

01Sirkülasyon pompası ses yapıyor: ilk on dakikada neye bakılır?

Sesin kaynağını bulmanın en hızlı yolu, pompayı hiç sökmeden dört gözlem yapmaktır: sesin karakteri, sesin zamanlaması, manometre değeri ve pompanın çektiği akım. Bu dördü, on dakikada olası nedenleri beşten bire indirir.

Sesin karakteri, kulakla ayrılabilen beş sınıftan birine girer. Fokurdama ve cıvıltı su içinde gaz kabarcığı olduğunu, sürekli ıslık akışın bir kesitte aşırı hızlandığını, düşük frekanslı uğultu titreşimin metal gövde üzerinden yapıya geçtiğini, düzensiz tıkırtı katı bir cismin çarkla temas ettiğini, sabit frekanslı vınlama ise sesin elektriksel veya sürücü kaynaklı olduğunu söyler.

Sesin zamanlaması en az karakteri kadar bilgi taşır. Yalnızca ilk çalıştırmada duyulup birkaç dakikada azalan ses hava kaynaklıdır. Gece geç saatte, yani sistem yükü düştüğünde ortaya çıkan ses vana kısmasıyla ilgilidir. Kazan yandığında başlayıp söndüğünde biten ses sıcaklıkla ilgilidir. Yükten bağımsız, günün her saati aynı şiddette duyulan ses ise mekanik veya elektrikseldir.

Manometreyi ve akımı okumak bu tabloyu kapatır. Tesisat basıncı hesaplanan doldurma değerinin altındaysa hava girişi kuvvetli adaydır. Pompa akımı etiket değerinin yüzde doksanının üzerindeyse pompa eğrinin sağ ucunda, aşırı debide çalışıyordur ve ses bunun sonucudur.

02Sesin tipi hangi arızayı gösterir?

Ses tipi ile arıza arasındaki ilişki tesadüfi değildir; her sesin ardında farklı bir fiziksel olay vardır. Kabarcık patlaması geniş bantlı ve düzensizdir, akış ayrılması dar bantlı ve tizdir, mekanik temas darbelidir, elektromanyetik kuvvet ise şebeke veya anahtarlama frekansının katlarında sabit tondur. Bu ayrım, teşhisin omurgasıdır.

Aşağıdaki tablo sahada doğrudan kullanılabilecek biçimde düzenlenmiştir. Sol kolondaki sesi duyduğunuzda, sağdaki iki kolon size hangi ölçümü yapacağınızı ve hangi müdahaleyle başlayacağınızı söyler.

Tabloyu kullanırken tek bir sesin birden fazla kaynağı olabileceğini unutmayın. En sık karışan çift, hava fokurtusu ile kavitasyondur; ikisi de kabarcık patlamasıdır ama biri tesisatın üstünde, diğeri pompanın emişinde oluşur. Ayrım için pompayı durdurup beş dakika bekleyin: hava kaynaklı ses ilk çalıştırmada geri gelir ve azalır, kavitasyon ise devir arttıkça sabit biçimde büyür.

03Sirkülasyon pompası neden fokurdama sesi yapar?

Fokurdama, su içindeki serbest hava kabarcıklarının pompa çarkında ve daralan kesitlerde sıkışıp patlamasıyla oluşur. Kaynağı neredeyse her zaman tesisatta hava kalmasıdır; pompanın kendisi kusurlu değildir. Sirkülasyon pompası neden fokurdama sesi yapar sorusunun cevabı üç maddede toplanır: doldurma sırasında tahliye edilmeyen hava, işletme sırasında sudan ayrışan çözünmüş gaz ve negatif basınçlı noktalardan içeri emilen hava.

Doldurma kaynaklı hava en kolay çözülenidir. Tesisat su ile doldurulurken kolon tepeleri, ters U yapan güzergâhlar ve pompa gövdesinin üst boşluğu hava tutar. Doldurma hızı yüksekse su havayı önüne katıp cebe hapseder. Yavaş doldurma, yani sistemi alttan yukarı doğru dakikada 0,3 ila 0,5 m³ hızla besleme, bu cepleri büyük ölçüde önler.

Çözünmüş gaz kaynaklı hava daha sinsidir. Suyun içinde çözünebilen hava miktarı sıcaklık arttıkça azalır, basınç arttıkça artar. 10 °C ve 2 bar mutlak basınçta litre başına yaklaşık 40 mL hava çözünmüşken, 80 °C'ye çıkıldığında bu kapasite yarıdan aşağı iner. Fazlalık gaz, sistemin en sıcak ve en düşük basınçlı noktasında, yani genellikle kazan çıkışında kabarcık olarak serbest kalır ve pompaya taşınır.

Emiş kaynaklı hava, tesisat basıncının bir noktada atmosferin altına düşmesiyle oluşur. Yüksek binalarda tepe kattaki radyatör vanası, otomatik purjör ve rakor conta yüzeyleri negatif basınçta hava emer. Bu durumda sistemden ne kadar hava alırsanız alın, ertesi hafta ses geri döner; çözüm hava almak değil, basınç profilini düzeltmektir.

04Otomatik purjör mü hava ayırıcı mı? Hangisi nereye takılır?

Otomatik purjör, biriken serbest havayı şamandıralı bir mekanizmayla atmosfere atan noktasal bir cihazdır; hava ayırıcı ise akan su içindeki mikro kabarcıkları ve çözünmüş gazı sürekli olarak toplayıp tahliye eden hat üstü bir ekipmandır. İkisi rakip değil, tamamlayıcıdır: purjör cepleri boşaltır, hava ayırıcı suyu gazından arındırır.

Otomatik purjör, sistemin hava biriktiren yerlerine konur. Bunlar kolon tepeleri, kazan üst bağlantısı, kollektör uçları, yükselen hattın en yüksek noktası ve pompa gövdesinin üstüdür. Purjörün doğru çalışması için üzerinde en az 0,3 bar pozitif basınç bulunmalıdır; tepe noktada basınç sıfıra yaklaşırsa cihaz hava atmak yerine hava emer.

Hava ayırıcı ise sistemin en sıcak ve mümkünse en düşük basınçlı noktasına, yani kazan veya ısı pompası çıkışına, pompanın emişinden önce monte edilir. Bu nokta gazın en kolay serbest kaldığı yerdir. İçindeki tel örgü veya girdap yapısı mikro kabarcıkları birleştirip yukarı taşır ve üstteki otomatik purjörden dışarı atar. Kapalı devrede doğru konumlanmış bir hava ayırıcı, ilk iki hafta içinde suyu neredeyse tamamen gazından arındırır.

Ekipman seçiminde en sık atlanan nokta, otomatik purjörün pompa basma tarafına yakın konulmasıdır. Pompanın hemen çıkışında basınç yüksek, hız fazladır; purjör orada hava toplayamaz ve sürekli su sızdırır. Doğru yer, akışın yavaşladığı ve havanın yükselebildiği kesitlerdir. Tesisat ekipmanı seçenekleri /urunler/tesisat-ekipmanlari sayfasında, pislik tutucu alternatifleri ise /urunler/tesisat-ekipmanlari/pislik-tutucu sayfasında listelenmiştir.

05Tesisat doldurma basıncı kaç bar olmalı?

Tesisat doldurma basıncı kaç bar olmalı sorusunun tek bir cevabı yoktur; değer binanın statik yüksekliğinden hesaplanır. Kural şudur: soğuk sistemde en yüksek noktada en az 0,5 bar pozitif basınç kalmalıdır. Bunun altında kalan her nokta hava emer ve purjörler ters çalışır.

Hesabı somutlaştıralım. Kazan dairesi bodrumda, en yüksek radyatör kazan seviyesinden 24 metre yukarıda olsun. Statik yükseklik basıncı P = h / 10,2 formülüyle bulunur: 24 / 10,2 = 2,35 bar. Buna tepe noktadaki güvenlik payı 0,5 bar eklenir: 2,35 + 0,5 = 2,85 bar. Genleşme tankının ön basıncı da bu değere yakın, tipik olarak 2,8 bar seçilir. Soğuk doldurma basıncı ise ön basıncın 0,2 ila 0,3 bar üzerine, yani 3,0 ila 3,1 bara ayarlanır.

İkinci bir örnek küçük ölçekte durumu gösterir. Müstakil bir evde en yüksek nokta kazandan 5,5 metre yukarıdaysa statik basınç 5,5 / 10,2 = 0,54 bar, güvenlik payıyla 1,04 bar olur. Doldurma basıncı 1,2 ila 1,5 bar arasında yeterlidir. Bu sistemde manometreyi 2,5 bara çekmek hava sorununu çözmez, yalnızca emniyet vanasının sıcak işletmede boşalmasına yol açar ve her boşalma taze su, taze su da yeni çözünmüş gaz demektir.

Basıncın kontrol edilebilmesi için okunabilir bir gösterge şarttır. Skalası 0 ila 4 bar olan, çalışma değeri skalanın orta üçte birine düşen bir manometre seçin; 0 ila 16 bar skalalı bir gösterge üzerinde 0,2 barlık bir düşüşü kimse fark edemez. Uygun gösterge seçenekleri /urunler/tesisat-ekipmanlari/manometre sayfasında, genleşme tankı seçenekleri ise /urunler/isitma-sistemleri/genlesme-tanki sayfasındadır.

06Pompadan ıslık sesi geliyor: akış hızı mı suçlu?

Pompadan ıslık sesi geliyor şikâyetinin ardında hemen her zaman aşırı akış hızı vardır. Su bir kesitte hızlandıkça akış türbülanslı hale gelir, sınır tabaka ayrılır ve dar bantlı, tiz bir ses üretir. Sesin şiddeti hızın yaklaşık altıncı kuvvetiyle artar; hızı yüzde yirmi düşürmek ses gücünü yarıya yakın azaltır.

Islık genellikle pompanın kendisinden değil, akışın en çok daraldığı yerden gelir: kısılmış bir balans vanası, yarı kapalı bir küresel vana, ölçüsüz seçilmiş bir kontrol vanası veya çapı küçük kalmış bir bağlantı parçası. Sesi kaynağa oturtmak için dinleme çubuğunu sırayla pompa gövdesine, vana gövdesine ve boruya değdirin; en yüksek genlik kaynağı verir.

Islığın ikinci nedeni pompanın eğri üzerinde sağa kaymasıdır. Sistemde beklenenden düşük direnç varsa, örneğin bir bypass açık kalmışsa, pompa tasarım debisinin çok üzerinde çalışır. Bu durumda hem akım yükselir hem ses artar. Akımı ölçmek bu teşhisi tek başına yapar: etiket akımının yüzde doksanının üstü, aşırı debinin doğrudan kanıtıdır.

Üçüncü neden, kanat geçiş frekansıdır. Çark kanat sayısı ile devir sayısının çarpımı belirli bir frekans üretir; salyangoz dili ile kanat ucu arasındaki boşluk küçükse bu frekans belirgin bir ton olarak duyulur. Altı kanatlı bir çark 2.900 d/dk'da 6 × 2.900 / 60 = 290 Hz üretir. Bu ton devirle birlikte değişir; devri yüzde on düşürdüğünüzde tonun da düştüğünü duyuyorsanız kaynak budur ve çözümü devri sürekli düşük tutmaktır.

07Boru içi akış hızı kaç metre saniye olmalı?

Boru içi akış hızı, kapalı devre ısıtma ve soğutma tesisatlarında konfor açısından 0,5 ila 1,2 m/s aralığında tutulmalıdır. Bu aralığın altında hava kabarcıkları taşınamaz ve tortu çöker; üstünde ise akış sesi duyulabilir hale gelir ve erozyon korozyonu başlar. Konut ve otel gibi sessizlik beklenen hacimlerde üst sınır 0,8 m/s'ye çekilir.

Hızı hesaplamak için v = Q / (3600 × A) formülü kullanılır; burada Q m³/h, A ise boru iç kesit alanıdır (m²). Örnek yapalım: DN32 borunun iç çapı yaklaşık 37,2 mm, kesit alanı A = π × 0,0372² / 4 = 0,001087 m²'dir. Bu borudan 4 m³/h su geçerse hız v = 4 / (3600 × 0,001087) = 1,02 m/s olur. Sınırın içindedir.

Aynı borudan 7 m³/h geçirmeye kalkarsanız hız 7 / (3600 × 0,001087) = 1,79 m/s'ye fırlar. Bu değer akış sesinin kesin olarak duyulacağı bölgedir; ayrıca metre başına sürtünme kaybı yaklaşık üç katına çıkar ve pompadan istenen basma yüksekliği aynı oranda büyür. Ses şikâyetinin ardında sıklıkla, bir kolonun sonradan eklenen dairelerle yüklenmiş olması yatar.

Tablo, mevcut bir tesisatta ses şikâyetini birkaç dakikada değerlendirmenizi sağlar. Kolonun çapını ölçün, taşıdığı ısıl yükten Q = P × 0,86 / ΔT ile debiyi bulun ve tabloyla karşılaştırın. Debi 1,2 m/s kolonunu aşıyorsa sesin nedeni pompa değil, boru kesitidir; ayar değeriyle oynamak yalnızca sistemi soğutur, sesi bitirmez.

08Aşırı boyutlandırılmış pompa sesi nasıl büyütür?

Aşırı boyutlandırılmış pompa, tesisatın ihtiyaç duyduğundan yüksek debi ve basma yüksekliği üreterek tüm sistemde akış hızını yükseltir; ses de bu hızın sonucudur. Sahadaki ses şikâyetlerinin en yaygın kök nedeni budur ve arıza değil, seçim hatasıdır.

Benzerlik yasaları etkinin büyüklüğünü gösterir. Debi devirle doğru orantılı, basma yüksekliği devrin karesiyle, güç ise küpüyle değişir. Devri yüzde yirmi düşüren bir pompa debiyi 0,8 katına, basma yüksekliğini 0,64 katına, gücü 0,51 katına indirir. Akış sesi ise hızın altıncı kuvvetiyle gittiği için yaklaşık 0,26 katına düşer; bu, ses basınç seviyesinde kabaca 6 dB(A) azalma demektir.

Sayısal örnek durumu netleştirir. 90 kW yük taşıyan, ΔT değeri 15 K olan bir devrenin tasarım debisi Q = 90 × 0,86 / 15 = 5,16 m³/h'dir. Toplam tesisat kaybı 6,2 mSS hesaplanmıştır. Bu noktaya 9 m³/h ve 11 mSS verebilen bir pompa konur ve sabit eğride en yüksek kademede çalıştırılırsa, sistem eğrisi ile pompa eğrisinin kesişimi yaklaşık 7,4 m³/h'ye kayar. Debi yüzde 43 fazladır, DN32 kolonda hız 1,02 m/s yerine 1,89 m/s olur ve tesisat duyulur biçimde ıslık çalar.

Çözüm çoğu zaman pompayı değiştirmek değildir. Modern elektronik pompalarda ayar değerini hesaplanan 6,2 mSS'ye çekmek, kontrol modunu orantısala almak ve maksimum devri sınırlamak aynı sonucu verir. Yeni tesisatta ise doğru gövdeyi seçmek gerekir: örnek devre için Grundfos MAGNA3 32-100 gövdesi çalışma noktasını yüksek verim bölgesine oturtur, daha küçük konut devrelerinde Grundfos ALPHA2 veya ALPHA2 25-60 aynı işi görür. Seçenekler /urunler/pompa-sistemleri/sirkulasyon-pompalari sayfasındadır.

09Termostatik vana kapanınca ses neden artar?

Termostatik vana kapanınca ses artar, çünkü kapanan vanalar sistem direncini yükseltir ve sabit eğride çalışan bir pompa bu yükselen dirence karşı fark basıncını artırarak cevap verir. Yükselen fark basınç, hâlâ açık olan vanaların üzerine biner ve o kesitlerde hız ile ses birlikte büyür.

Olayın sırası şudur. Gündüz tüm vanalar açıkken sistem direnci düşüktür, pompa 5,2 m³/h debide 5,8 mSS üretir. Gece odalar ısınıp termostatik vanaların yarısı kapanınca debi 2,6 m³/h'ye düşer ama sabit eğride çalışan pompanın basma yüksekliği 8,4 mSS'ye çıkar. Açık kalan vanaların üzerindeki fark basınç neredeyse ikiye katlanmıştır; bu vanalar kısılmış birer orifis gibi davranır ve tiz ses üretir.

Termostatik vana üreticileri bu yüzden vana üzerindeki fark basıncı için üst sınır verir. Yaygın kabul, ikili bağlantılı termostatik vanada 20 kPa, yani yaklaşık 2 mSS'dir. 30 kPa üzerinde ses hemen her zaman duyulur, 50 kPa üzerinde vana içi mekanizma titreşmeye ve kapanma sırasında vurmaya başlar. Ses şikâyeti gece yoğunlaşıyorsa ilk ölçmeniz gereken büyüklük tam olarak budur.

Sorunun ikinci yüzü, kapanan vananın kendi mekanizmasıdır. Akış yönü ters bağlanmış bir termostatik vana, kapanmaya yakın konumda kararsız hale gelir ve titreşimli bir vuruntu üretir. Gövde üzerindeki ok işaretini kontrol edin; ters bağlantı, sistemin geri kalanı kusursuz olsa bile tek başına gece sesi yaratır. Vana seçenekleri /urunler/vana-sistemleri/termostatik-vanalar sayfasında yer alır.

10Orantısal fark basınç modu sesi nasıl keser?

Orantısal fark basınç modu, debi düştükçe pompanın ürettiği basma yüksekliğini de düşürerek kısılan vanalar üzerindeki basıncın yükselmesini engeller. Termostatik vanalı radyatör tesisatlarında gece sesini bitiren tek ayar çoğu zaman budur ve hiçbir donanım değişikliği gerektirmez.

Mod, pompanın ayar noktasını sabit bir değer yerine debiyle orantılı bir doğru üzerinde tutar. Tasarım debisinde ayar değeri tam olarak girilen sayıdır; debi sıfıra yaklaştıkça hedef basma yüksekliği bu sayının yaklaşık yarısına iner. Örnek devrede tasarım noktası 5,8 mSS ise, gece debisi yarıya düştüğünde hedef 4,3 mSS civarına gelir. Sabit eğride 8,4 mSS'ye çıkan aynı sistem, orantısal modda 4,3 mSS'de kalır; vana üzerindeki fazla basınç ortadan kalkar.

Mod seçimi için pratik kural boru payıdır. Toplam tesisat kaybının yüzde 60'ından fazlası boru sürtünmesinden geliyorsa orantısal fark basınç doğru seçimdir; kayıp ağırlıkla eşanjör, kontrol vanası ve süzgeç gibi sabit dirençlerden geliyorsa sabit fark basınç daha uygundur. Uzun kolonlu apartman radyatör tesisatları birinci gruba girer, bu yüzden ses şikâyetlerinde ilk denenecek mod orantısaldır.

Ayarın doğru girildiğini iki ölçümle doğrularsınız. Birincisi, gece rejiminde pompa ekranındaki basma yüksekliğinin tasarım değerinin altına inmesidir. İkincisi, en uzak radyatörün gidiş sıcaklığının tasarım değerinden 2 K'den fazla sapmamasıdır. İkisi birlikte sağlanıyorsa ses gitmiş, konfor korunmuştur. Grundfos MAGNA1, Grundfos MAGNA3 ve Grundfos ALPHA1 gibi elektronik pompalarda bu mod panelden tek tuşla seçilir.

11Uğultu: yapısal titreşim tesisata nasıl geçer?

Yapısal titreşim, pompa gövdesinde oluşan mekanik salınımın rijit bağlantılar üzerinden boruya, borudan askıya, askıdan beton yapıya geçmesiyle yayılır ve uzak mahallerde düşük frekanslı bir uğultu olarak duyulur. Bu sesin özelliği, kaynağın çok uzağında bile duyulabilmesidir; şikâyet kazan dairesinden değil, üçüncü kattaki yatak odasından gelir.

Titreşimin kaynağı üç grupta toplanır. Rotor dengesizliği devir frekansında, kanat geçişi kanat sayısı çarpı devir frekansında, sürücü anahtarlaması ise birkaç kilohertzlik bantta enerji üretir. Yapı bu frekanslardan birine yakın bir doğal frekansa sahipse ses beklenenin çok üzerine çıkar; aynı pompa bir binada duyulmazken diğerinde şikâyet konusu olur.

Titreşim yolunu kesmenin sırası önemlidir. Önce kaynağı küçültün: devri düşürün, dengesizlik varsa çarkı temizleyin. Sonra iletim yolunu kırın: pompa ile boru arasına esnek eleman, boru ile yapı arasına elastomer yataklı askı koyun. En son yansımayı azaltın: duvar geçişini yalıtın. Bu sırayı tersine çevirirseniz, yani önce yalıtım yaparsanız, kaynak büyümeye devam ettiği için sonuç kısa ömürlü olur.

Ölçüm bu işi tahminden çıkarır. Pompa gövdesi üzerinde titreşim hızının efektif değeri, EN 809 kapsamındaki tipik kabul sınırlarında 4,5 mm/s'nin altında olmalıdır. 7,1 mm/s üzerindeki değerler hem duyulur ses hem hızlanan rulman aşınması demektir. Elde ölçüm cihazı yoksa, pompa gövdesine dokunduğunuzda parmak uçlarında belirgin karıncalanma hissediyorsanız değer büyük olasılıkla sınırın üzerindedir.

12Askı, konsol ve duvar geçişi nasıl yapılmalı?

Boru askısı, titreşimin yapıya geçtiği ana köprüdür; doğru askı sesi keser, yanlış askı sesi büyütür. Kural şudur: pompaya en yakın üç askı elastomer yataklı olmalı, boru hiçbir noktada metal metale doğrudan temas etmemelidir.

Askı aralığı da ses üretir. Çok geniş aralıkla asılmış boru, akış darbeleriyle salınır ve alçak frekanslı bir gümbürtü yaratır. Çelik boruda pratik aralık DN25 için 2,5 metre, DN50 için 3,5 metre, DN80 için 4,5 metredir. Yatay hatta bu aralıklar aşılmışsa ara askı eklemek, pompaya dokunmadan sesi belirgin biçimde düşürür.

Duvar ve döşeme geçişleri en sık atlanan detaydır. Borunun beton içinden harçla doğrudan geçirilmesi, tüm titreşimi yapıya aktarır ve ayrıca ısıl genleşmeyi engelleyerek ısınma sırasında tıkırtı yaratır. Doğru çözüm, borudan iki ölçü büyük bir kılavuz kovan içinden geçirmek, boşluğu mineral yün ile doldurmak ve iki ucu esnek mastikle kapatmaktır. Bu detay malzeme olarak birkaç yüz liradır, sonradan düzeltmesi ise duvar kırmayı gerektirir.

Bu detayların hiçbiri pompa ile ilgili değildir ama ses şikâyetinin ölçülebilir kısmını taşır. Yeni tesisatta bunları uygulamanın maliyeti toplam işin binde birkaçıdır; mevcut tesisatta düzeltmek ise çoğu zaman pompa değiştirmekten ucuza gelir.

13Flex bağlantı ne zaman işe yarar, ne zaman yaramaz?

Flex bağlantı, pompa ile boru arasındaki mekanik titreşim iletimini kesen esnek bir bağlantı elemanıdır. Doğru monte edildiğinde yapısal sesin önemli bölümünü keser; yanlış monte edildiğinde hiçbir işe yaramaz ve yalnızca bir sızıntı noktası ekler.

Yararlı olduğu durum nettir: kaynağı mekanik olan, yani pompa gövdesinden boruya geçen titreşimler. Bu durumda flex bağlantı pompanın iki tarafına, mümkün olduğunca gövdeye yakın konur ve her iki dış uçtan sonra ilk askı elastomer yataklı olur. Aksi halde titreşim flex bağlantıyı atlayıp askı üzerinden yapıya geçer; eleman takılmış ama devre dışı kalmıştır.

Yaramadığı durumlar da nettir. Akışkan içinde taşınan ses, yani hava fokurtusu, kavitasyon ve vana ıslığı, flex bağlantıdan etkilenmez; su sesi suyun içinden gider. Aynı şekilde, gergin monte edilmiş, yani boru hizasızlığını kapatmak için esnetilmiş bir flex bağlantı rijitleşir ve titreşimi olduğu gibi iletir. Montajda eleman ne çekilmeli ne sıkıştırılmalı, serbest boyunda kalmalıdır.

Malzeme seçimi de sonucu etkiler. Kauçuk körüklü tipler titreşim yalıtımında daha etkindir ama sıcaklık ve basınç sınırları düşüktür; paslanmaz örgülü metal tipler daha dayanıklıdır ama yalıtım performansı daha sınırlıdır. Isıtma devrelerinde 110 °C ve 10 bar sınıfı ürünler tercih edilir. Seçenekler /urunler/tesisat-ekipmanlari/flex-baglantilar sayfasında yer alır.

14Tıkırtı ve metalik sürtünme: yabancı cisim mi rulman mı?

Düzensiz tıkırtı, çark ile katı bir cismin teması demektir; düzenli ve devirle senkron metalik sürtünme ise rulman veya salmastra aşınmasıdır. İkisini ayırmanın en hızlı yolu, sesin ritmine bakmaktır: rastgele ve zaman zaman kesilen ses yabancı cisim, her turda tekrarlayan ve devirle birlikte hızlanan ses rulmandır.

Yabancı cisim çoğunlukla montaj artığıdır: kaynak curufu, boru talaşı, kopmuş conta parçası, unutulmuş üstüpü. Yeni devreye alınmış tesisatlarda ilk üç ayda ortaya çıkan tıkırtıların büyük bölümü budur. Çözüm sırası şudur: pompayı durdurun, pislik tutucuyu sökün ve süzgeci temizleyin, ardından sistemi tasarım debisinin en az 1,5 katı hızda yıkayın. Süzgeç göz aralığı olarak ısıtma devrelerinde 0,5 ila 0,8 mm uygundur.

Rulman kaynaklı ses ise geri dönüşsüz biçimde büyür. Islak rotorlu sirkülasyon pompalarında rotor mili grafit veya seramik yatak içinde döner ve suyla yağlanır. Susuz çalıştırma, aşırı çamurlu su veya kireç birikmesi bu yatağı aşındırır. Ses önce hafif bir hışırtı olarak başlar, birkaç haftada belirgin sürtünmeye döner. Bu aşamada onarım yoktur; pompa veya rotor kartuşu değişir.

Üçüncü ihtimal, çark üzerindeki manyetit birikmesidir. Sistem suyunda oksijen varsa oluşan manyetik demir oksit çarkın bir tarafında toplanır, dengesizlik yaratır ve devirle senkron bir vuruntu üretir. Belirtisi, pompa söküldüğünde çark üzerinde tek taraflı siyah birikinti görülmesidir. Çözüm çarkı temizlemek, ardından manyetik çamur ayırıcı ekleyip oksijen girişini kesmektir; aksi halde birikinti birkaç ay içinde geri gelir.

15Vınlama: elektriksel ve sürücü kaynaklı sesler

Sabit frekanslı vınlama, mekanik değil elektromanyetik kaynaklıdır; motor sargılarındaki ve sürücüdeki değişken manyetik kuvvetler laminasyonları titreştirir. Bu ses yükten neredeyse bağımsızdır, pompa suyu bassın ya da basmasın aynı şiddette duyulur; teşhiste bu ayrıntı belirleyicidir.

Frekans analizi kaynağı verir. 50 Hz şebekede sargı kaynaklı ses tipik olarak 100 Hz'de yoğunlaşır ve mırıltı gibi duyulur. Frekans konvertörlü pompalarda ise anahtarlama frekansının kendisi ve harmonikleri, çoğunlukla 4 ila 16 kHz bandında tiz bir vınlama üretir. Bazı sürücülerde anahtarlama frekansı ayarlanabilir; değeri yükseltmek sesi işitme bandının üstüne taşır ama sürücü kayıplarını artırır.

Faz dengesizliği ve düşük gerilim ikinci gruptur. Üç fazlı bir pompada fazlar arası gerilim farkı yüzde ikiyi aşarsa motor düzensiz moment üretir ve gürültü ile birlikte ısınır. Ölçümü basittir: üç fazın gerilimini tek tek okuyun, ortalamadan sapmayı yüzde olarak hesaplayın. Yüzde 2 üzerindeki sapma hem sesin hem erken sargı arızasının nedenidir.

Kablolama da ses üretebilir. Ekransız motor kablosu, uzun hat ve topraklama eksikliği, sürücü çıkışındaki yüksek gerilim değişim hızıyla birleşince hem elektromanyetik girişim hem duyulur ses yaratır. Çözüm ekranlı motor kablosu kullanmak, ekranı iki uçtan 360 derece sonlandırmak ve sürücüyü üretici talimatına göre topraklamaktır. Bu düzeltme çoğu zaman sesin yanında beklenmedik sensör ve haberleşme hatalarını da bitirir.

16Kavitasyon sesi diğerlerinden nasıl ayrılır?

Kavitasyon, pompa emişinde basıncın suyun o sıcaklıktaki buharlaşma basıncının altına inmesiyle buhar kabarcıklarının oluşup çark içinde çökmesidir. Sesi çakıl taşı öğütmeye benzer; hava fokurtusundan farkı, devir arttıkça sabit biçimde şiddetlenmesi ve hava alma işlemiyle geçmemesidir.

Ayrım için NPSHa hesabı yapılır. Formül NPSHa = (Pa + Ps − Pv) / (ρ × g) − Hf şeklindedir. Kapalı devre bir örnek kuralım: pompa emişindeki mutlak basınç 2,6 bar, su sıcaklığı 80 °C, bu sıcaklıkta buharlaşma basıncı 0,474 bar, emiş hattı kaybı 0,4 mSS olsun. Basınçları metreye çevirelim: 2,6 bar = 26,5 mSS, 0,474 bar = 4,83 mSS. NPSHa = 26,5 − 4,83 − 0,4 = 21,3 mSS çıkar. Pompanın katalogdan okunan NPSHr değeri 2,5 mSS ise emniyet payı çok geniştir ve kavitasyon söz konusu değildir.

Aynı sistemde doldurma basıncı kaçak nedeniyle 0,8 bara düşerse hesap değişir. Emiş mutlak basıncı 1,1 bar, yani 11,2 mSS olur; NPSHa = 11,2 − 4,83 − 0,4 = 5,97 mSS'ye iner. Hâlâ NPSHr üzerindedir ama pay daralmıştır; sıcaklık 95 °C'ye çıkarsa buharlaşma basıncı 0,845 bara, yani 8,62 mSS'ye yükselir ve NPSHa 2,18 mSS'ye düşerek NPSHr'nin altına iner. Kavitasyon başlar. Bu, düşük basınçlı sistemlerde kazan yandığında ortaya çıkıp söndüğünde kesilen sesin tam açıklamasıdır.

Kavitasyon teşhisi konduğunda çözüm sırası şudur: doldurma basıncını hesaplanan değere getirin, genleşme tankı ön basıncını kontrol edin, pompayı emiş tarafında kalacak biçimde konumlandırın, emiş hattındaki süzgeci temizleyin ve gerekirse işletme sıcaklığını düşürün. Kavitasyon sesi ihmal edilirse çark yüzeyi birkaç ayda erozyona uğrar ve verim kalıcı olarak düşer.

17Sirkülasyon pompası ses seviyesi kaç dB(A) olmalı?

Pompa ses seviyesi nasıl ölçülür sorusunun cevabına geçmeden önce hedefi bilmek gerekir. Islak rotorlu bir konut sirkülasyon pompası, bir metre mesafede tipik olarak 32 ila 43 dB(A) üretir. Kuru rotorlu inline pompalarda bu değer güce ve devre bağlı olarak 48 ila 68 dB(A) aralığına çıkar. Şikâyet konusu olan ses, çoğunlukla pompanın kendi değeri değil, tesisatın büyüttüğü sestir.

Mahal hedefleri ayrıca tanımlanır. ASHRAE'nin yaygın kabul gören kılavuz değerleri yatak odası ve hasta odası için 25 ila 30 dB(A), ofis ve toplantı odası için 30 ila 35 dB(A), koridor ve lobi için 35 ila 45 dB(A), makine dairesi için 70 dB(A) civarındadır. Kazan dairesinde 62 dB(A) ölçülen bir pompa normaldir; aynı ses üst kattaki yatak odasında 34 dB(A) olarak duyuluyorsa yapısal iletim vardır.

Tablodaki son satır önemlidir. İnsan kulağı geniş bantlı gürültüyü tolere ederken, dar bantlı tonal sesi arka planın yalnızca 5 dB üzerinde bile rahatsız edici bulur. Bu yüzden 33 dB(A) ölçülen tiz bir ıslık, 42 dB(A) ölçülen düz bir uğultudan daha çok şikâyet üretir. Ölçüm sayısının tek başına yeterli olmamasının nedeni budur; sesin karakterini de raporlayın.

18Sahada ses ölçümü nasıl yapılır?

Ses ölçümü, şikâyeti tartışmadan çıkarıp sayıya çeviren tek yöntemdir. Doğru yapılmış bir ölçüm hem sorunun büyüklüğünü hem yapılan iyileştirmenin kazancını kanıtlar. Prosedür dört adımdan oluşur.

Birinci adım arka plan ölçümüdür. Pompa ve tüm ekipman kapalıyken, şikâyet edilen mahalde ve ölçüm yapılacak noktada en az bir dakikalık kayıt alın. Bu değer olmadan pompanın katkısı hesaplanamaz. İkinci adım, yalnızca pompa çalışırken aynı noktada, aynı mikrofon yüksekliğinde ve aynı sürede ölçüm yapmaktır. Mikrofon yüksekliği yerden 1,2 ila 1,5 metre, duvarlardan en az bir metre uzakta olmalıdır.

Üçüncü adım farkın değerlendirilmesidir. İki ölçüm arasındaki fark 10 dB'den büyükse pompa sesi baskındır ve okunan değer doğrudan kullanılabilir. Fark 3 ila 10 dB arasındaysa logaritmik düzeltme gerekir; örneğin arka plan 30 dB(A), pompalı ölçüm 34 dB(A) ise pompanın katkısı 10 × log(10^3,4 − 10^3,0) hesabıyla yaklaşık 31,8 dB(A) çıkar. Fark 3 dB'nin altındaysa ölçüm geçersizdir; arka planı düşürmeden sonuç alınamaz.

Dördüncü adım devir taramasıdır. Pompayı en düşük kademeden en yükseğe kademeli çıkarıp her kademede ölçüm alın. Ses devirle birlikte düzgün artıyorsa kaynak akış veya mekaniktir. Belirli bir devirde sıçrama yapıyorsa yapısal bir rezonans vardır ve çözüm o devirden kaçmak ya da askı düzenini değiştirmektir. Bu tarama, tek bir ölçümden çok daha fazla bilgi verir ve on dakika sürer.

19Numaralı teşhis prosedürü: adım adım ne yapılır?

Aşağıdaki sıra, ses şikâyetini en hızlı çözen yoldan en yavaşına doğru dizilmiştir. Adımları atlamayın; her adım bir sonrakinin varsayımını doğrular.

• Adım 1: Sesi sınıflandırın. Fokurdama, ıslık, uğultu, tıkırtı, vınlama. Yanınızda kimse yoksa telefona on saniyelik ses kaydı alın, sonra dinleyin.
• Adım 2: Zamanlamayı yazın. İlk çalıştırmada mı, gece mi, kazan yanınca mı, sürekli mi. Bu bilgi tek başına dört ihtimali eler.
• Adım 3: Manometreyi soğuk sistemde okuyun. Hesaplanan doldurma basıncıyla karşılaştırın. Fark 0,3 bardan büyükse önce basıncı düzeltin.
• Adım 4: Pompa akımını ölçün. Etiket değerinin yüzde 90'ının üzerindeyse aşırı debi vardır; ayar değerini düşürüp adımı tekrarlayın.
• Adım 5: Otomatik purjörleri ve hava ayırıcıyı kontrol edin. Şamandıra sıkışmış mı, kapak açık mı, tahliye tıkalı mı.
• Adım 6: Pislik tutucuyu sökün ve süzgeci inceleyin. Süzgeç üzerindeki birikinti hem tıkırtının hem basınç kaybının kaynağıdır.
• Adım 7: Fark basıncı ölçün. Kritik termostatik vana üzerinde 20 kPa'yı aşıyorsa kontrol modunu orantısal fark basınca alın.
• Adım 8: Akış hızını hesaplayın. Kolon çapı ve debiden v = Q / (3600 × A) ile bulun. 1,2 m/s üstündeyse ses kaynağı kesittir.
• Adım 9: Yapısal yolu kontrol edin. Pompaya en yakın üç askı, flex bağlantı ve duvar geçişi. Elle titreşim testini yapın.
• Adım 10: NPSHa hesabını yapın. Sonuç NPSHr'nin 1 mSS üzerinden yakınsa kavitasyon teşhisi kesinleşir.
• Adım 11: Elektriksel kontrol. Faz gerilimlerini okuyun, dengesizliği hesaplayın, motor kablosu ekranını ve topraklamayı kontrol edin.
• Adım 12: Devir taraması yapıp ölçümü raporlayın. Yapılan müdahalenin kazancını dB(A) olarak kaydedin.

Bu on iki adım, tipik bir ses şikâyetinde iki saatlik bir saha ziyaretine sığar. Adım 1 ile 6 arasında çözülen vakaların oranı sahada yüzde yetmişin üzerindedir; kalan adımlar daha nadir ama daha maliyetli nedenleri kapsar.

20Hangi çözüm ne kadar sürede sonuç verir?

Çözümlerin etkisi hem büyüklük hem süre olarak farklıdır. Bir müşteriye söz verirken bu farkı bilmek, gereksiz beklentiyi ve ikinci şikâyeti önler. Ayar değişiklikleri anında sonuç verir, mekanik düzeltmeler bir gün içinde, su kimyası ve gaz alma ise haftalar sürer.

Tablodaki ilk üç satır bedelsizdir ve şikâyetlerin önemli bölümünü çözer. Bu yüzden hiçbir teklif hazırlamadan önce ayar tarafını tüketin; pompa değişimi listenin sonunda olmalıdır, başında değil. Marka ve model alternatiflerini karşılaştırmak için /markalar sayfasını inceleyebilirsiniz.

21Sık yapılan 5 hata

Ses şikâyetlerinde yapılan hatalar tekrar eder ve hepsi teşhis yerine tahminle iş yapmaktan doğar. Aşağıdaki beş hata, sahada en çok zaman ve para kaybettirenlerdir.

• Hata 1: Sesi duyar duymaz pompayı değiştirmek. Yeni pompa çoğu zaman aynı sesi yapar, çünkü kaynak tesisattadır. Değişimden önce ayar, basınç, süzgeç ve askı kontrolü yapılmalıdır.
• Hata 2: Havayı almak ama basıncı düzeltmemek. Doldurma basıncı hesaplanan değerin altındaysa alınan hava iki hafta içinde geri gelir. Hava alma bir çözüm değil, bir sonuçtur.
• Hata 3: Pompayı sürekli en yüksek kademede bırakmak. Kademenin yüksek olması "daha iyi ısıtır" anlamına gelmez; yalnızca akış hızını, sesi ve elektrik tüketimini artırır.
• Hata 4: Flex bağlantıyı takıp askıları rijit bırakmak. Titreşim yalıtımı zincirin en zayıf halkasıyla çalışır; tek bir rijit askı, tüm yalıtımı devre dışı bırakır.
• Hata 5: Ölçüm yapmadan rapor yazmak. Arka plan değeri olmayan, sesin karakterini tarif etmeyen bir rapor tartışmayı kapatmaz ve aynı şikâyet üç hafta sonra geri döner.

Bu beş hatanın ortak paydası, sesin bir sistem davranışı olduğunu göz ardı etmektir. Pompa yalnızca sistemin ürettiği sesi duyulur hale getiren bileşendir; teşhis her zaman sistemden başlar.

22Devreye alma kontrol listesi

Aşağıdaki liste, yeni bir sirkülasyon pompası devreye alınırken ses açısından yapılması gerekenleri kapsar. Listenin tamamlanması yaklaşık bir saat sürer ve sonraki sezonun şikâyetlerini büyük ölçüde önler.

• Tesisat, statik yükseklikten hesaplanmış doldurma basıncına getirildi ve manometre değeri tarihiyle kaydedildi.
• Genleşme tankı ön basıncı, sistem basınçsızken ölçüldü ve hesaplanan değere ayarlandı.
• Sistem alttan yukarı doğru yavaş dolduruldu, tüm kolon tepelerindeki purjörlerden hava alındı.
• Otomatik purjörlerin kapakları açık, tahliye yolları serbest, üzerlerindeki basınç 0,3 barın üzerinde.
• Hava ayırıcı kazan çıkışına, pompa emişinden önce monte edildi ve tahliyesi kontrol edildi.
• Pislik tutucu süzgeci, ilk çalıştırmadan sonraki 48 saat içinde sökülüp temizlendi.
• Pompa ayar değeri, hesaplanan tesisat kaybına eşit girildi; katalog maksimumuna değil.
• Kontrol modu boru payına göre seçildi; termostatik vanalı radyatör devrelerinde orantısal fark basınç.
• Kritik termostatik vana üzerindeki fark basınç ölçüldü ve 20 kPa'nın altında olduğu doğrulandı.
• Kolonlardaki akış hızı hesaplandı ve 1,2 m/s sınırının altında kaldığı tabloyla doğrulandı.
• Pompaya en yakın üç askı elastomer yataklı, hiçbir noktada metal metale doğrudan temas yok.
• Flex bağlantılar serbest boyunda, çekilmemiş ve sıkıştırılmamış biçimde monte edildi.
• Duvar ve döşeme geçişleri kovanlı, mineral yün dolgulu ve iki uçtan mastikli.
• Pompa akımı ölçüldü, etiket değerinin yüzde 55 ila 75 bandında olduğu doğrulandı.
• Devir taraması yapılarak rezonans devri arandı; bulunduysa çalışma devri o bölgeden uzaklaştırıldı.
• Arka plan ve pompalı ses seviyeleri ölçülüp rapora yazıldı; sesin karakteri tarif edildi.
• Tüm değerler devreye alma formuna işlendi ve bir kopyası tesis yönetimine teslim edildi.

23Sık Sorulan Sorular

Sirkülasyon pompası ses yapıyor, önce ne yapmalıyım?

Sesi sınıflandırın ve manometreyi okuyun. Fokurdama duyuyorsanız kaynak havadır, ıslık duyuyorsanız aşırı akış hızıdır, uğultu duyuyorsanız yapısal titreşimdir. Ardından pompanın ayar değerini hesaplanan tesisat kaybına çekin ve kontrol modunu kontrol edin. Bu iki işlem bedelsizdir ve şikâyetlerin önemli bölümünü çözer.

Pompadan hava sesi geliyorsa sadece hava almak yeterli mi?

Hayır. Hava alma sonucu giderir, nedeni gidermez. Doldurma basıncı statik yükseklikten hesaplanan değerin altındaysa veya bir noktada negatif basınç oluşuyorsa hava iki hafta içinde geri gelir. Kalıcı çözüm, basıncı hesaba getirmek, genleşme tankı ön basıncını doğrulamak ve kazan çıkışına mikro kabarcık ayırıcı eklemektir.

Gece ortaya çıkan ıslık sesinin nedeni nedir?

Termostatik vanaların kapanmasıyla sistem direncinin yükselmesidir. Sabit eğride çalışan pompa direnç arttıkça basma yüksekliğini yükseltir ve açık kalan vanalar üzerindeki fark basınç ikiye katlanabilir. Çözüm, kontrol modunu orantısal fark basınca almak ve kritik vana üzerindeki fark basıncı 20 kPa altına indirmektir.

Pompayı en düşük kademeye alırsam ısınma bozulur mu?

Hesap doğruysa bozulmaz. Pompanın görevi tesisatın hesaplanan basınç kaybını karşılamaktır; bunun üzerindeki her kademe yalnızca akış hızını, sesi ve tüketimi artırır. Kademe düşürüldükten sonra en uzak cihazın gidiş sıcaklığını ölçün; tasarım değerinden 2 K'den fazla sapmıyorsa ayar doğrudur.

Ses şikâyetinde pompayı değiştirmek çözüm mü?

Genellikle son çaredir. Doğru boyutlandırılmamış bir pompa gerçekten ses kaynağıysa değişim işe yarar, ancak modern elektronik pompalarda ayar değerini düşürmek ve maksimum devri sınırlamak aynı sonucu bedelsiz verir. Değişim kararından önce basınç, süzgeç, askı ve fark basınç kontrollerini tamamlayın.

Islak rotorlu bir pompa kaç dB(A) ses üretir?

Bir metre mesafede tipik olarak 32 ila 43 dB(A) üretir. Kuru rotorlu inline pompalarda değer güce bağlı olarak 48 ila 68 dB(A) aralığına çıkar. Mahalde ölçülen ses bu aralıkların üzerindeyse fark pompadan değil, tesisatın büyütmesinden gelir; askı, geçiş ve akış hızı kontrol edilmelidir.

Kavitasyonu hava sesinden nasıl ayırt ederim?

Devir davranışına bakın. Hava sesi ilk çalıştırmada belirgindir, birkaç dakikada azalır ve hava alma işlemiyle geçer. Kavitasyon sesi ise çakıl öğütme karakterindedir, devir arttıkça sabit biçimde şiddetlenir ve hava almakla geçmez. Kesin ayrım için NPSHa hesabı yapılıp katalogdaki NPSHr ile karşılaştırılır.

Flex bağlantı taktım ama ses azalmadı, neden?

İki nedenden biri geçerlidir. Ya ses akışkan içinden taşınıyordur; hava, kavitasyon ve vana ıslığı flex bağlantıdan etkilenmez. Ya da titreşim, flex bağlantıyı atlayıp rijit askılar üzerinden yapıya geçiyordur. Pompaya en yakın üç askıyı elastomer yataklıya çevirin ve elemanın gergin monte edilmediğini doğrulayın.

Boru içi akış hızı sınırını nasıl kontrol ederim?

Kolonun anma çapını ve taşıdığı ısıl yükü öğrenin. Debiyi Q = P × 0,86 / ΔT ile bulun, ardından v = Q / (3600 × A) formülüyle hızı hesaplayın. Konut hacimlerinde 0,8 m/s, teknik hacimlerde 1,2 m/s üst sınırdır. Sınır aşılıyorsa ses kaynağı boru kesitidir; pompa ayarı tek başına çözmez.

Ses ölçüm raporunda hangi bilgiler bulunmalı?

Arka plan seviyesi, pompa çalışırken ölçülen seviye, ölçüm noktası ve mikrofon yüksekliği, ölçüm süresi ve sesin karakteri bulunmalıdır. Fark 3 dB'nin altındaysa ölçüm geçersiz sayılır. Devir taraması sonuçları eklendiğinde rapor, yapılan müdahalenin kazancını da kanıtlar hale gelir.

Tesisatınızdaki ses şikâyetini ayar, basınç ve montaj tarafından başlayarak birlikte teşhis edebiliriz. Elektronik sirkülasyon pompası seçenekleri için /urunler/pompa-sistemleri/sirkulasyon-pompalari, titreşim yalıtımı elemanları için /urunler/tesisat-ekipmanlari/flex-baglantilar sayfalarını inceleyebilirsiniz. Ölçüm değerlerinizi ve tesisat şemanızı /iletisim üzerinden ilettiğinizde mühendislik ekibimiz size somut bir çözüm sırası çıkarır.