Sirkülasyon Pompası Bakımı Nasıl Yapılır? Yıllık Bakım Rehberi ve Kontrol Listesi

Sirkülasyon pompası bakımı, pompanın kendisine değil içinden geçen suya ve o suyu taşıyan devreye yapılan planlı bir işler dizisidir. Islak rotorlu gövde yağlanmaz ve salmastrası yoktur; buna karşılık su kalitesi, çamur tutucu temizliği, doldurma basıncı, hava tahliyesi ve akım ölçümü yılda en az bir kez elden geçirilmelidir.

Bu yazıda sırasıyla şunları bulacaksınız:

• "Bakım gerektirmez" ifadesinin gerçekte neyi kapsadığı ve neyi kapsamadığı
• Sistem suyunun sertlik, asitlik, oksijen ve iletkenlik parametrelerinin pompayı öldürme mekanizmaları
• Manyetit ve kireç birikiminin rotor boşluğunda yaptığı hasarın adım adım seyri
• Manyetik çamur tutucu ve süzgeç temizliğinin doğru sıklığı ve yöntemi
• Doldurma basıncı, otomatik purjör ve hava ayırıcı denetiminin sayısal ölçütleri
• Sezon öncesi çalıştırma testi, sezon sonu sıkışma önleme ve yaz aylarındaki haftalık rutin
• Gövde sıcaklığı ve akım ölçümüyle arıza öncesi erken uyarı yakalama
• Aylık, sezonluk ve yıllık bakım takvimi tablosu ile numaralı yıllık bakım prosedürü
• Kuru rotorlu pompalarda kaplin hizası, salmastra ve yatak yağı işleri

01Islak rotorlu pompa gerçekten bakım gerektirmez mi?

Islak rotorlu sirkülasyon pompası, rotoru ve yatakları pompaladığı suyun içinde çalışan, ayrı bir yağlama devresi ve mekanik salmastrası bulunmayan pompa tipidir. Üreticinin "bakım gerektirmez" ifadesi yalnız bu iki kalemi kapsar: periyodik yağ değişimi ve salmastra yenilemesi yoktur. Bu ifade, pompanın çalıştığı devrenin bakımsız bırakılabileceği anlamına gelmez.

Islak rotorlu pompanın grafit yatakları ve seramik mili doğrudan sistem suyuyla yağlanır. Yatak yüzeyi ile mil arasındaki film kalınlığı mikron mertebesindedir. O filmin içine giren her katı parçacık, her kireç kristali ve her manyetit tanesi doğrudan aşındırıcı görevi görür. Dolayısıyla pompanın ömrünü belirleyen değişken, pompanın markası kadar suyun temizliğidir. Sahada değişen ıslak rotorlu pompaların büyük çoğunluğu imalat hatasından değil, su kaynaklı yatak aşınması ve rotor sıkışmasından arızalanır.

Bu yüzden ıslak rotorlu pompa bakım gerektirir mi sorusunun mühendislik cevabı nettir: pompanın kendisi sökülüp bakıma alınmaz, ama pompanın çalışma ortamı denetlenir. Bakım listesindeki maddelerin neredeyse tamamı pompa gövdesinin dışındadır. Ses ve titreşim kaynaklı şikâyetlerin ayrıştırılması için /blog/sirkulasyon-pompasi-ses-yapiyor yazısındaki ses tipi tablosu bu bakım rutinini tamamlar.

02Sirkülasyon pompası bakımı neyi kapsar, neyi kapsamaz?

Sirkülasyon pompası bakımı nasıl yapılır sorusunun kapsamı üç kümeye ayrılır: su tarafı, elektrik tarafı ve mekanik taraf. Su tarafı devrenin temizliği ve kimyasal dengesidir; elektrik tarafı besleme, klemens ve akım çekişidir; mekanik taraf ise ıslak rotorlu pompalarda yalnız gövde sıcaklığı ve rotorun serbestçe dönmesi, kuru rotorlu pompalarda ise kaplin, salmastra ve yatak grubudur.

Kapsam dışında kalanları da baştan söylemek gerekir. Islak rotorlu pompanın rotor kovanı, sistemde bir arıza belirtisi yokken açılmaz. Kovanın açılması conta değişimi gerektirir ve gereksiz açma, girmemiş olacak havayı ve kiri sisteme sokar. Aynı şekilde çarkın "temizlik amaçlı" sökülmesi rutin bakım işi değildir; ancak ölçülmüş bir debi kaybı veya akım düşüşü varsa yapılır.

Bakım ile arıza giderme arasındaki sınır da nettir. Bakım, arıza yokken yapılan ve arıza olasılığını düşüren işlemdir. Pompa duruyor, hata kodu veriyor veya petekler ısınmıyorsa yapılan iş bakım değil onarımdır; o durumda /blog/pompa-calisiyor-petekler-isinmiyor ve /blog/grundfos-pompa-ariza-kodlari başlıklarındaki teşhis akışları izlenir. Bu yazının konusu önleyici taraftır.

03Sistem suyu kalitesi pompayı nasıl öldürür?

Sistem suyu kalitesi, kapalı devre ısıtma suyunun sertlik, asitlik, çözünmüş oksijen, iletkenlik ve askıda katı madde değerlerinin tümünü kapsayan ölçülebilir bir bütündür. Bu beş parametreden herhangi biri sınır dışına çıktığında ortaya çıkan ürün aynıdır: pompanın yatak boşluğuna giren katı madde.

Öldürme mekanizması üç yoldan işler. Birincisi aşındırmadır; sert kireç kristalleri ve manyetit taneleri grafit yatağı zımpara gibi yer, mil boşluğu büyür, rotor eksenden kaçar ve pompa önce ses yapar sonra sıkışır. İkincisi tıkamadır; rotor kovanı ile stator arasındaki bir milimetrenin altındaki aralık çamurla dolar, sürtünme momenti artar, motor daha fazla akım çeker ve sargı sıcaklığı yükselir. Üçüncüsü korozyondur; oksijenli su çelik yüzeyleri oksitler, oluşan pas yine katı madde olarak devrede dolaşır ve ilk iki mekanizmayı besler.

Bu üç mekanizma birbirini büyütür. Korozyon katı madde üretir, katı madde yatağı aşındırır, aşınan yatak rotoru eksenden kaçırır, eksenden kaçan rotor kovana sürter ve daha fazla parçacık üretir. Zincir bir kez başladığında pompa değiştirmek çözüm değildir; yeni pompa aynı suda aynı sonu yaşar. Bu nedenle arızalı pompa değiştirilirken sistem suyunun da elden geçirilmesi bakımın ayrılmaz parçasıdır.

04Sistem suyu asitlik değeri kaç olmalı ve nasıl ölçülür?

Kapalı devre ısıtma sistemlerinde su, hafif alkali tutulur. Karma metalli tesisatlarda hedef aralık 8,2 ila 9,5 arasıdır; alüminyum içeren eşanjörlü kazanlarda üst sınır 8,5 seviyesine çekilir. Bu aralık, çelik yüzeyde koruyucu manyetit tabakasının kararlı kaldığı ve bakır ile pirinç bileşenlerin çözünmediği penceredir. Sistem suyu asitlik değeri kaç olmalı sorusunun tek bir rakamla cevabı yoktur; devredeki metal karışımı sınırı belirler.

Ölçüm iki yöntemle yapılır. Sahada kalibre edilmiş dijital ölçer ile doldurma vanası yakınındaki numune musluğundan alınan sudan okunur; numune en az iki dakika akıtıldıktan sonra alınır ve ölçüm 25 santigrat dereceye getirilmiş numunede yapılır. Şerit test yalnız kaba tarama içindir, 0,5 birimlik hata payı taşır ve rapora yazılmaz. Yılda bir kez laboratuvar analizi yaptırmak, sertlik ve klorürü de aynı numuneden alma imkânı verir.

Aralığın dışına çıkışın iki yönü de zararlıdır. Değer 7,0 altına indiğinde asidik su çeliği doğrudan çözer, dönüş hattında kırmızı-kahve pas görülür ve pompa çarkının kenarları körelir. Değer 10,0 üzerine çıktığında alüminyum ve çinko yüzeyler saldırıya uğrar, kazan eşanjöründe beyaz-gri jelimsi birikinti oluşur. İki durumda da ürün, pompanın yatak boşluğuna ulaşan katı maddedir.

05Sertlik ve kireç birikimi rotor boşluğunda ne yapar?

Toplam sertlik, sudaki kalsiyum ve magnezyum iyonlarının derişimidir ve kapalı devrede 3 Fransız sertlik derecesinin altında tutulur. Kalsiyum karbonat çözünürlüğü sıcaklıkla ters orantılıdır; su ısındıkça çöker. Bu nedenle kireç önce en sıcak yüzeyde, yani kazan eşanjöründe oluşur, sonra parçacık halinde koparak devreye karışır.

Rotor boşluğundaki etkisi iki katmanlıdır. İnce kireç filmi seramik mil üzerinde büyür ve grafit yatağın iç çapına göre boşluğu daraltır; pompa duruşa geçtiğinde soğuyan yüzeyde film sertleşir ve yeniden kalkışta rotor kilitlenir. Yaz aylarında haftalarca duran ısıtma pompalarındaki klasik "çalışmıyor, mil sıkışmış" arızasının kimyası budur. Kopan kireç parçacıkları ise doğrudan aşındırıcıdır.

Sayısal olarak bakalım. Bir kapalı devrede 300 litre su bulunsun ve dolum suyu 25 Fransız sertlik derecesinde olsun. Bir Fransız sertlik derecesi litre başına 10 miligram kalsiyum karbonata karşılık gelir. Toplam kireç yükü 300 × 25 × 10 = 75.000 miligram, yani 75 gramdır. Tek dolumda bu miktar dağılınca sorun büyümez; ama yılda üç kez tam boşaltma yapan ve her seferinde şebeke suyuyla dolduran bir tesiste beş yılda 1.125 gram kireç birikir. Bu kütlenin tamamı devrede kalır ve bir bölümü pompanın yatak boşluğuna ulaşır.

Çözüm dolum suyunun hazırlanmasıdır. Dolum hattına yumuşatma veya demineralizasyon konularak sertlik giderilir; /urunler/aritma-sistemleri/yumusatma-sistemleri altındaki çözümler bu amaçla kullanılır. Yumuşatılmış su ile doldurulan bir devrede kireç kaynaklı sıkışma pratikte ortadan kalkar.

06Oksijen ve manyetit birikimi pompaya zarar verir mi?

Manyetit, çeliğin oksijenli su içinde oksitlenmesiyle oluşan siyah renkli demir oksittir ve manyetik özelliği vardır. Kapalı devrede birikip çamur haline geldiğinde pompanın en tehlikeli düşmanıdır, çünkü hem aşındırıcıdır hem de rotorun kalıcı mıknatısına yapışır. Manyetit birikimi pompaya zarar verir mi sorusunun cevabı bu yapışma özelliğinde saklıdır: manyetit sistemde serbest dolaşmaz, doğrudan mıknatıslı rotorun üzerinde toplanır.

Oluşum zinciri şöyledir. Sisteme her taze su alışında litre başına yaklaşık 8 ila 10 miligram çözünmüş oksijen girer. Bu oksijen çelik yüzeyle tepkiyerek tüketilir ve demir oksit üretir. Kapalı ve sızdırmaz bir devrede bu tepkime birkaç hafta içinde durur, koruyucu ince manyetit tabakası oluşur ve iş biter. Ancak sızdıran bir hat, oksijen geçirgen bir yerden ısıtma borusu veya sürekli su takviyesi gerektiren bir kaçak varsa oksijen akışı hiç bitmez ve manyetit üretimi süreklidir.

Etkisi elektronik pompalarda daha serttir. Kalıcı mıknatıslı senkron motorlu bir pompanın rotoru, çamuru kendine çeker. Rotor kovanı ile stator gömleği arasındaki dar aralıkta biriken manyetit önce sürtünme momentini artırır, sonra sürücüyü kilitli rotor hatasına düşürür. Aynı sudaki asenkron motorlu eski model bir pompa daha uzun dayanabilir; bu, eski pompanın kaliteli olmasından değil rotorunun mıknatıssız olmasındandır.

07İletkenlik ve klorür ölçümü ne söyler?

İletkenlik, sudaki çözünmüş iyon miktarının toplam göstergesidir ve mikrosiemens bölü santimetre biriminde ölçülür. Kapalı devre ısıtma suyunda 100 ila 600 mikrosiemens bölü santimetre aralığı sağlıklıdır. Değerin zamanla yükselmesi, sisteme sürekli taze su girdiğinin veya korozyon ürünlerinin çözündüğünün en hızlı göstergesidir; tek başına bir arıza değil, bir eğilim ölçüsüdür.

Ölçümün gücü karşılaştırmadadır. Devreye alma sırasında bir kez ölçülen değer referans olarak kaydedilirse, sonraki yıllarda okunan değer doğrudan yorumlanabilir. Devreye almada 250 mikrosiemens bölü santimetre olan bir sistemin üç yıl sonra 900 mikrosiemens bölü santimetre okuması, gizli kaçak veya otomatik dolum vanasının açık kaldığı anlamına gelir. Bu tek ölçüm, henüz pompa arızası ortaya çıkmadan müdahale imkânı verir.

Klorür ayrı değerlendirilir çünkü paslanmaz çelik bileşenlerde çukurcuk korozyonunu tetikler. Kapalı devrede 30 miligram bölü litre altı hedeflenir, 150 miligram bölü litre üzeri kritik kabul edilir. Klorürün kaynağı genellikle şebeke suyu veya yanlış seçilmiş bir temizlik kimyasalıdır. Yüksek klorürlü suda paslanmaz gövdeli pompa ve eşanjör yüzeylerinde iğne deliği tipinde delinmeler görülür.

08Manyetik çamur tutucu nasıl ve ne sıklıkla temizlenir?

Manyetik çamur tutucu, dönüş hattına takılan ve içindeki neodyum mıknatıs çubuğu ile manyetit parçacıklarını akıştan ayıran hazneli bir ayırıcıdır. Pompanın hemen önündeki son savunma hattıdır ve bakımın en yüksek getirili kalemidir. Doğru yeri kazan girişinden önce, dönüş hattı üzerinde ve mümkünse pompanın emişinde bir noktadır.

Temizlik sıklığı sistemin yaşına göre belirlenir. Yeni devreye alınmış bir tesiste ilk temizlik dört hafta sonra yapılır, çünkü montaj kaynaklı kaynak cürufu ve talaş bu sürede toplanır. İkinci temizlik üçüncü ayda, sonrası ise sezon başı ve sezon ortası olmak üzere yılda iki kezdir. On yaşını geçmiş, çamurlu bir tesiste ilk yıl üç ayda bir temizlik gerekir; hazneden çıkan çamur miktarı azaldıkça aralık açılır.

Temizlik prosedürü şudur: cihazın giriş ve çıkış küresel vanaları kapatılır, mıknatıs çubuğu dışarı çekilir, tahliye vanası bir kova üzerine açılır, hazne suyu ve çamur boşaltılır, mıknatıs çubuğu üzerindeki siyah tabaka bez ile sıyrılır, çubuk yerine takılır, tahliye kapatılır ve vanalar yavaşça açılarak hazne yeniden doldurulur. İşlem beş dakikadır ve sistem suyu boşaltılmaz. Çıkan çamurun miktarı kayda geçirilir; artıyorsa korozyon devam ediyor demektir.

09Pislik tutucu temizliği nasıl yapılır?

Pislik tutucu, hat üzerine takılan ve içindeki delikli veya örgü paslanmaz sepetle katı parçacıkları tutan mekanik süzgeçtir. Manyetik ayırıcıdan farkı, manyetik olmayan kirleri de yakalamasıdır: kaynak cürufu, kum, keten lifi, conta parçası ve plastik çapak. Pislik tutucu temizliği ihmal edildiğinde süzgeç tıkanır, pompa emişinde basınç düşer ve pompa debisi ölçülebilir biçimde geriler.

Tıkanma en kolay basınç farkından anlaşılır. Süzgecin giriş ve çıkışına takılan iki manometre arasındaki fark temiz durumda 0,1 ila 0,2 bar mertebesindedir. Fark 0,5 barı geçtiğinde temizlik zamanı gelmiştir. Tek manometreli sistemlerde pompa çalışırken süzgecin gövde sıcaklığındaki fark elle hissedilir; giriş belirgin sıcak, çıkış serin ise akış kısıtlanmıştır. Uygun ölçüm elemanları /urunler/tesisat-ekipmanlari/manometre sayfasında, süzgeç gövdeleri ise /urunler/tesisat-ekipmanlari/pislik-tutucu ve /urunler/tesisat-ekipmanlari/filtre sayfalarında listelenir.

Temizlik adımları şöyledir: süzgeç önündeki ve arkasındaki vanalar kapatılır, kapak altına kova konur, kapak somunu gevşetilerek basınç boşaltılır, sepet çıkarılır, ters yönden basınçlı su ile yıkanır, örgüde yırtık veya ezilme var mı diye ışığa tutulur, contası kontrol edilir, sepet doğru yönde yerine oturtulur, kapak tork ile sıkılır ve vanalar açılıp kaçak kontrolü yapılır. Ezilmiş veya delinmiş sepet temizlenmez, değiştirilir; delik sepet süzgeci işlevsiz kılar.

10Doldurma basıncı kontrolü nasıl yapılır?

Doldurma basıncı, sistem soğukken devrede bulunması gereken statik basınçtır ve tesisin en yüksek noktasına göre hesaplanır. Kural şudur: en yüksek terminalin pompadan yükseklik farkı metre cinsinden 10'a bölünür, üzerine 0,3 bar emniyet payı ve genleşme tankı ön basıncı uyumu eklenir. Yirmi metre yüksekliğindeki bir bina için soğuk sistem basıncı yaklaşık 2,0 ila 2,3 bar olur.

Ölçüm yalnız sistem soğukken ve pompa dururken anlamlıdır. Sıcak sistemde okunan değer genleşmeyi içerir ve 0,3 ila 0,7 bar daha yüksektir. Aylık kontrolde manometre değeri kaydedilir; iki ardışık okumada 0,2 bardan fazla düşüş varsa kaçak veya genleşme tankı membran arızası aranır. Basıncın kendiliğinden yükselmesi ise ısıtma serpantininde kullanım suyu geçişini veya otomatik dolum vanasının sızdırdığını gösterir.

Düşük basıncın pompa üzerindeki etkisi doğrudandır. Emiş tarafındaki mutlak basınç azaldığında pompa girişinde buhar kabarcığı oluşma riski artar, pompa çakıl sesi çıkarır ve çark kenarları oyulur. Üst kattaki radyatörlerin soğuk kalması, purjörden sürekli hava gelmesi ve pompadan gelen fokurdama sesi düşük doldurma basıncının üç klasik belirtisidir. Basınç eksikliği tespit edildiğinde önce kaçak aranır, doğrudan takviye yapılmaz.

11Otomatik purjör kontrolü neden atlanmamalı?

Otomatik purjör, içindeki şamandıra mekanizmasıyla biriken havayı dışarı atan ve su geldiğinde kapanan otomatik hava tahliye elemanıdır. Kolonların en üstüne, kazan çıkışına ve pompa gövdesi üzerine takılır. Otomatik purjör arızalandığında iki yönlü sorun çıkar: ya kapanmaz ve sistem suyunu boşaltır, ya açılmaz ve hava devrede kilitlenir.

Kontrolü basittir. Üstteki koruyucu kapak yarım tur gevşetilmiş olmalıdır; sıkı kapak purjörü işlevsiz bırakır ve sahada en sık görülen hatadır. Gövdesi ıslak, kireç lekeli veya kapağından damlıyorsa şamandıra kirlenmiştir; elemanın sökülüp yıkanması veya değiştirilmesi gerekir. Sezonda bir kez, sistem sıcakken, kapak elle bir tur açılıp hava çıkışı olup olmadığı dinlenir ve kapak yarım tur gevşek konumda bırakılır.

Havanın pompaya etkisi ölçülebilir. Rotor kovanına hava dolduğunda grafit yatak susuz kalır, sürtünme momenti artar, gövde ısınır ve pompa metalik bir tıslama sesi verir. Elektronik pompalarda hava kilidi, sürücünün düşük yük algılayıp devri düşürmesine ve terminallerin ısınmamasına yol açar. Devreye alma sırasında pompa gövdesindeki hava tahliye vidası açılarak rotor kovanının su ile dolduğundan emin olunur.

12Sezon öncesi çalıştırma testi nasıl yapılır?

Sezon öncesi pompa çalıştırma testi, ısıtma sezonu başlamadan iki ila üç hafta önce yapılan ve pompanın tam yük altında beklenen davranışı gösterdiğini doğrulayan kontrollü bir denemedir. Amaç, arızayı soğuk bir kasım gecesinde değil, servis bulmanın kolay olduğu eylül ayında bulmaktır.

Test şu sırayla yürütülür. Önce sistem basıncı soğukken okunur ve kaydedilir. Sonra pompa en yüksek sabit devrinde elle çalıştırılır ve ilk otuz saniye dinlenir; başlangıçta duyulan kısa hava sesi normaldir, sürekli çakıl sesi değildir. Beşinci dakikada gövde sıcaklığı ve çektiği akım ölçülür. Onuncu dakikada tüm kolon dönüş sıcaklıkları temassız termometre ile taranır; kolonlar arasında 5 santigrat dereceden fazla fark, dengesizlik veya tıkanıklık işaretidir. Son adımda pompa normal çalışma moduna alınır ve fark basıncı manometreden doğrulanır.

Elektronik pompalarda testin bir de veri ayağı vardır. Grundfos Magna3 ve Grundfos Magna1 modellerinde ekrandan güç, debi ve basma yüksekliği okunabilir; Grundfos Alpha2 modelinde otomatik gece modu ve orantısal basınç ayarının doğru seçildiği doğrulanır. Değerler bir bakım formuna yazılır ve önceki yılla karşılaştırılır. Aynı ayarda çekilen gücün yüzde 15 üzerinde artması, sürtünme momentinin yükseldiğini yani çamur birikimini gösterir.

13Yaz aylarında sirkülasyon pompası sıkışır mı?

Evet, sirkülasyon pompası yazın sıkışır ve bu sahada en sık karşılaşılan mevsimsel arızadır. Nedeni mekanik değil kimyasaldır: aylarca dönmeyen milin üzerinde kalsiyum ve demir oksit birikintileri kristalleşir, grafit yatakla mil arasındaki mikron mertebesindeki boşluğu doldurur ve ilk kalkışta motorun kalkış momenti bu yapışmayı yenemez.

Önlemi haftalık kısa çalıştırmadır. Yaz boyunca pompa haftada bir kez, iki ila üç dakika süreyle çalıştırılır. Bu süre rotorun tam turlar atması ve mil yüzeyinin yeniden ıslanması için yeterlidir. Otomasyonu olan tesislerde bu bir zaman programıyla yapılır; olmayanlarda kazan dairesi sorumlusuna haftalık görev olarak yazılır. Modern elektronik pompaların çoğunda fabrika çıkışlı bir sıkışma önleme fonksiyonu vardır ve pompa kendi kendine periyodik olarak kısa süreli döner; bu fonksiyonun etkin olduğu Grundfos Go Remote gibi bir kurulum aracıyla veya cihaz menüsünden doğrulanır.

Sıkışmış bir pompayı zorla kurtarma yöntemi son çaredir. Gövde üzerindeki tapa açılır ve mil ucundaki yarıktan düz tornavida ile rotor elle döndürülür; işlem sırasında bir miktar su gelir, kova hazır bulundurulur. Rotor serbest kaldıktan sonra pompa çalıştırılır. Bu müdahale gereken her pompa, yaz rutinine alınmamış demektir; kurtarma sonrası mutlaka haftalık program kurulur. Sıkışma tekrar ediyorsa sorun pompada değil suda aranır.

14Gövde sıcaklığı ve akım ölçümü erken uyarıyı nasıl verir?

Gövde sıcaklığı ve çekilen akım, pompanın içini sökmeden okunabilen iki erken uyarı göstergesidir. İkisi birlikte yorumlandığında rotor sürtünmesi, hava kilidi ve sargı sorunu birbirinden ayrılabilir. Ölçüm pompa kararlı rejime girdikten sonra, yani çalışmanın beşinci dakikasından sonra yapılır.

Gövde sıcaklığı temassız kızılötesi termometre ile motor gövdesinin ortasından okunur. Sağlıklı bir ıslak rotorlu pompada motor gövdesi, pompaladığı suyun sıcaklığının 10 ila 20 santigrat derece üzerindedir. Aradaki fark 30 santigrat dereceyi geçiyorsa ya rotor sürtünüyordur ya hava kilidi vardır ya da sargı sorunludur. Motor gövdesinin su sıcaklığından soğuk olması ise akışın durduğunu gösterir.

Akım ölçümü pens ampermetre ile faz iletkeni üzerinden yapılır ve etiket değeriyle karşılaştırılır. Sirkülasyon pompası akım ölçümü nasıl yorumlanır sorusunun kuralı şudur: ölçülen akım etiket akımının belirgin altındaysa akış kısıtlıdır veya kavitasyon vardır; etiket akımının üzerindeyse yük artmıştır, yani rotor sürtünmesi veya çamur birikimi söz konusudur. Elektronik pompalarda akım devir ayarına bağlı olduğu için ölçüm mutlaka aynı ayar noktasında ve mümkünse aynı su sıcaklığında tekrarlanır.

15Sayısal örnek: akım ölçümü etikete göre nasıl yorumlanır?

Bir apartman ısıtma devresinde tek fazlı ıslak rotorlu bir pompa var. Etiket bilgileri şöyle: 230 volt, maksimum güç 180 vat, maksimum akım 0,80 amper, devir kademesi üç. Pompa üçüncü kademede, 60 santigrat derece gidiş suyunda çalışıyor. Pens ampermetre ile ölçülen akım 0,98 amper, motor gövde sıcaklığı 92 santigrat derece, su sıcaklığı 60 santigrat derece.

Adım adım yorumlayalım. Birinci adım oran hesabıdır: 0,98 bölü 0,80 = 1,225, yani ölçülen akım etiket değerinin yüzde 122,5'idir. İkinci adım güç kontrolüdür: tek fazlı bir pompada görünür güç 230 × 0,98 = 225,4 volt amperdir; etiketteki 180 vatın belirgin üzerindedir. Üçüncü adım sıcaklık farkıdır: 92 − 60 = 32 santigrat derece, sağlıklı sınır olan 20 santigrat derecenin üzerindedir. Üç göstergenin üçü de aynı yöne işaret ediyor.

Sonuç şudur: motor tasarım yükünün üzerinde çalışıyor ve fazla enerjiyi ısıya çeviriyor. Bunun ıslak rotorlu bir pompadaki tipik nedeni rotor kovanı ile stator gömleği arasındaki aralığa dolmuş manyetit çamurudur. Doğrulama için pompa durdurulup gövde tapası açılır ve mil elle çevrilir; serbest dönmüyorsa teşhis kesinleşir. Manyetik ayırıcı temizlenir, sistem suyu analiz edilir, gerekiyorsa devre yıkanır ve ölçüm bir hafta sonra tekrarlanır. Akım 0,80 amper civarına inerse müdahale başarılıdır.

Aynı ölçüm ters yöne de bakılır. Ölçülen akım 0,45 amper, yani etiketin yüzde 56'sı olsaydı ve gövde sıcaklığı yine yüksek çıksaydı, teşhis çamur değil hava kilidi olurdu; rotor suda değil hava içinde dönüyor, yük düşük ama soğutma yok demektir. Bu durumda ilk iş gövde tahliye vidasından hava almaktır, ayırıcı temizliği değil.

16Sayısal örnek: takviye suyu ile giren kireç yükü nedir?

İkinci sayısal örnek, su kalitesi bakımının parasal karşılığını gösterir. Bir okul binasında kapalı devre hacmi 4.000 litre, dolum suyu sertliği 22 Fransız sertlik derecesi. Otomatik dolum vanası sızdırdığı için sistem yılda hacminin yüzde 20'si kadar, yani 800 litre taze su alıyor.

Hesap üç adımdır. Birinci adım kireç yükü: 800 litre × 22 Fransız sertlik derecesi × 10 miligram bölü litre = 176.000 miligram, yani yılda 176 gram kalsiyum karbonat. İkinci adım oksijen yükü: 800 litre × 9 miligram bölü litre = 7.200 miligram, yani yılda 7,2 gram çözünmüş oksijen. Bu oksijenin tamamı demirle tepkir; kabaca üç birim demir oksit üretme potansiyeli, yılda 20 gram mertebesinde manyetit demektir. Üçüncü adım birikimdir: beş yılda 880 gram kireç ve 100 gram mertebesinde manyetit.

Yorumu şudur: bu tesiste pompa üç ila dört yılda bir arızalanır ve her seferinde pompa değiştirilerek "çözülür". Oysa yıllık maliyeti çok daha düşük olan işler dolum vanasının onarımı, dolum hattına yumuşatma konulması ve manyetik ayırıcının sezonda iki kez temizlenmesidir. Aynı bina 3 Fransız sertlik derecesine yumuşatılmış suyla doldurulduğunda yıllık kireç yükü 800 × 3 × 10 = 24.000 miligrama, yani 24 grama iner; yüzde 86 azalma.

17Klemens, kablo ve topraklama kontrolü nasıl yapılır?

Elektrik tarafı bakımı, besleme kesildikten ve kondansatör boşalması için iki dakika beklendikten sonra yapılır. Elektronik pompalarda sürücü kondansatörleri besleme kesildikten sonra bir süre gerilim tutar; kapak açmadan önce bekleme süresine mutlaka uyulur.

Kontrol sırası şudur. Klemens kutusu kapağının contası ve koruma sınıfı bütünlüğü incelenir; kırık conta neme yol açar. Klemens vidaları tork ile yeniden sıkılır; gevşek klemens ısınır ve bakır uçta koyulaşma bırakır. Kablo uçlarında oksitlenme, yanık izi veya renk değişimi aranır. Kablo rakoru sıkılığı ve kablonun damlama kıvrımı denetlenir; kablo pompaya yukarıdan doğrudan girmemeli, bir alt kıvrım yaparak girmelidir.

Topraklama süreklilik ölçümü yılda bir yapılır ve 1 ohm altında olmalıdır. Yalıtım direnci ölçümünde 500 volt ile faz-toprak arasında 1 megaohm üzeri beklenir; elektronik sürücülü pompalarda bu ölçüm üreticinin izin verdiği noktalardan yapılır, aksi halde sürücü zarar görür. Kaçak akım rölesi bulunan tesislerde, frekans dönüştürücülü pompaların kaçak akımının role tipine uygun olduğu doğrulanır.

18Kuru rotorlu pompa bakımı hangi ek işleri gerektirir?

Kuru rotorlu pompa, motoru sudan ayrılmış, mil geçişinde mekanik salmastra bulunan ve motoru hava ile soğuyan pompa tipidir. Büyük tesislerde ana devre pompaları genellikle bu tiptedir ve ıslak rotorlu bakım listesine üç kalem daha eklenir: kaplin hizası, salmastra kaçağı ve yatak yağlaması. Kuru rotorlu pompa bakımı bu üç kalemle birlikte tam olur.

Kaplin hizası yılda bir kez ölçülür. Kabul sınırı paralel kaçıklıkta 0,05 milimetre, açısal kaçıklıkta metre başına 0,05 derecedir; komparatör veya lazer hizalama seti kullanılır. Hiza bozukluğunun ilk belirtisi kaplin lastiğinde toz halinde aşınma ve yatak bölgesinde artan titreşimdir. Ölçüm mutlaka pompa çalışma sıcaklığına ulaştıktan sonra tekrarlanır, çünkü gövde genleşmesi soğukken alınan hizayı kaydırır.

Mekanik salmastrada damla halinde çok küçük bir kaçak normaldir; kesintisiz akıntı, kabuklanma veya sıçrama değildir. Salmastra bölgesinde beyaz kireç kabuğu birikmesi, sızıntının buharlaştığını gösterir ve salmastra ömrünün sonuna geldiğine işaret eder. Kuru çalıştırma salmastrayı saniyeler içinde bitirir; devreye alma sırasında pompanın su ile dolduğu doğrulanmadan çalıştırma yapılmaz.

Yatak yağlaması üretici tablosuna göre yapılır. Gresli yataklarda tipik aralık 4.000 çalışma saati veya yılda bir, hangisi önce gelirse odur; miktar aşırıya kaçırılmaz çünkü fazla gres yatağı ısıtır. Yağ banyolu yataklarda seviye gözetleme camından izlenir ve yağ, rengi koyulaştığında veya su bulanıklığı görüldüğünde değiştirilir. Titreşim ölçümü yapılabiliyorsa yatak durumu, aylık kayıt tutularak eğilim halinde izlenir.

19Aylık, sezonluk ve yıllık bakım takvimi nasıl kurulur?

Bakım takvimi, işleri sıklıklarına göre üç kolona ayıran ve her satırın sorumlusunu belirleyen tek sayfalık bir çizelgedir. Takvimin işe yaraması için iki şart vardır: kısa olması ve her satırın ölçülebilir bir çıktı üretmesi. Ölçüm sonucu yazılmayan bir kontrol yapılmamış sayılır.

Aylık işler tesis personelinin beş dakikada tamamlayabileceği okumalardır: manometreden soğuk sistem basıncı, pompa ekranındaki uyarı durumu, kazan dairesinde su izi ve ıslaklık taraması, kuru rotorlu pompada salmastra gözlemi. Sezonluk işler teknisyen işidir: ayırıcı ve süzgeç temizliği, hava tahliyesi, çalıştırma testi, akım ve sıcaklık ölçümü. Yıllık işler mühendislik değerlendirmesi gerektirir: su analizi, hiza ölçümü, yalıtım direnci, kayıtların geçmiş yılla karşılaştırılması.

20Yıllık bakım prosedürü adım adım nasıl uygulanır?

Aşağıdaki numaralı prosedür, sezon başlamadan önce yapılan tam kapsamlı yıllık bakımın uygulama sırasıdır. Sıralama rastgele değildir: kirli işler temiz işlerden önce, su tarafı elektrik tarafından önce, ölçümler ise sistem kararlı rejime girdikten sonra yapılır.

• Adım 1: Sistem soğukken manometre değerini oku ve forma yaz. Genleşme tankı ön basıncını sistem basıncı boşaltılmış halde kontrol et.
• Adım 2: Numune musluğundan sistem suyu al; asitlik, sertlik, iletkenlik ve klorür ölçümlerini yap veya laboratuvara gönder.
• Adım 3: Manyetik çamur tutucunun vanalarını kapat, mıknatıs çubuğunu çek, hazneyi boşalt, çubuğu temizle, sistemi geri devreye al. Çıkan çamurun kabaca hacmini kaydet.
• Adım 4: Pislik tutucu vanalarını kapat, sepeti çıkar, ters yıka, örgü bütünlüğünü ışığa tutarak denetle, contasıyla birlikte yerine tak.
• Adım 5: Kolon üstlerindeki ve kazan çıkışındaki otomatik purjörlerin kapaklarını denetle; kirlenmiş şamandıraları temizle veya elemanı değiştir, kapakları yarım tur gevşek bırak.
• Adım 6: Pompa gövdesindeki hava tahliye vidasını aç, su gelene kadar bekle, kapat. Aynı vidadan mili elle çevirerek serbest döndüğünü doğrula.
• Adım 7: Sistemi doğru soğuk basınca tamamla; takviye miktarını litre olarak kaydet. Yıllık takviye hacmin yüzde 5'ini aşıyorsa kaçak araştırması aç.
• Adım 8: Beslemeyi kes, iki dakika bekle, klemens kutusunu aç, vidaları tork ile sık, kablo ve conta durumunu denetle, kapağı kapat.
• Adım 9: Pompayı çalıştır, beş dakika kararlı rejim bekle, akımı pens ampermetre ile ölç, gövde ve su sıcaklığını temassız termometre ile oku.
• Adım 10: Kolon dönüş sıcaklıklarını tara, aralarındaki farkı kaydet, gerekirse denge vanalarını yeniden ayarla.
• Adım 11: Kuru rotorlu pompada kaplin hizasını ölç, salmastra durumunu gözle, yatak yağlamasını üretici tablosuna göre yenile.
• Adım 12: Tüm ölçümleri geçen yılın formuyla karşılaştır, sapma gösteren kalemleri işaretle ve bir sonraki bakıma taşınacak işler listesini yaz.

21Sık yapılan 5 hata

Bu bölümdeki beş hata, ıslak rotorlu pompaların erken arızalanmasının sahadaki başlıca nedenleridir ve tamamı bakım aşamasında önlenebilir. Her maddede hatanın sonucu ve doğru uygulama birlikte verilmiştir.

• Hata 1: Sistemi şebeke suyuyla doğrudan doldurmak. Sert ve oksijenli su, kireç ve manyetit üretiminin kaynağıdır. Doğrusu, dolum hattına yumuşatma veya demineralizasyon koymak ve inhibitör dozajını su hacmine göre hesaplamaktır.
• Hata 2: Manyetik ayırıcıyı takıp bir daha açmamak. Dolmuş bir hazne ayırma yapmaz, hatta biriken çamuru zaman zaman geri salar. Doğrusu, ilk yıl üç ayda bir, sonrasında sezonda iki kez temizlemektir.
• Hata 3: Yaz boyunca pompanın şalterini indirmek. Sıkışma önleme fonksiyonu da devre dışı kalır ve eylülde pompa dönmez. Doğrusu, beslemeyi açık bırakmak ve haftalık iki dakikalık çalıştırmayı programa almaktır.
• Hata 4: Basınç düştükçe takviye yapıp kaçağı aramamak. Her takviye yeni oksijen ve yeni sertlik demektir. Doğrusu, iki ardışık okumada 0,2 bardan fazla düşüş görüldüğünde kaçak araştırması açmaktır.
• Hata 5: Arızalanan pompayı değiştirip suya dokunmamak. Aynı sudaki yeni pompa aynı sürede aynı arızayı yaşar. Doğrusu, pompa değişimini mutlaka devre yıkaması ve su analiziyle birlikte yapmaktır.

22Devreye alma kontrol listesi

Aşağıdaki liste, bakım sonrası veya yeni bir pompanın devreye alınmasında sırasıyla doğrulanacak maddeleri içerir. Her madde tamamlanmadan bir sonrakine geçilmez; listedeki sıra, hava ve kir kaynaklı erken arızaları önleyecek biçimde kurulmuştur.

• Devre yıkanmış, montaj artıkları ve kaynak cürufu dışarı alınmış mı?
• Süzgeç sepeti temiz ve doğru yönde takılı mı, contası sağlam mı?
• Manyetik çamur tutucu dönüş hattında ve pompa emişinden önce mi?
• Sistem hesaplanan soğuk basınca dolduruldu mu, genleşme tankı ön basıncı uyumlu mu?
• Pompa gövdesi tahliye vidasından su gelene kadar havası alındı mı?
• Otomatik purjör kapakları yarım tur gevşek bırakıldı mı?
• Pompa mili elle serbestçe dönüyor mu?
• Akış yönü oku hat yönüyle uyumlu, pompa mili yatay konumda mı?
• Klemens vidaları tork ile sıkıldı, kablo rakoru ve damlama kıvrımı doğru mu?
• Topraklama sürekliliği 1 ohm altında ölçüldü mü?
• Beş dakika çalışma sonrası akım etiket değerine göre yüzde 90 ila 105 bandında mı?
• Gövde ile su sıcaklığı farkı 20 santigrat derece altında mı?
• Kontrol modu ve ayar noktası tesise uygun seçildi mi, kayıt altına alındı mı?
• Kuru rotorlu pompada kaplin hizası ölçüldü ve koruma kapağı takıldı mı?
• Yaz dönemi haftalık çalıştırma programı yazıldı mı?
• Bakım formu dolduruldu ve kazan dairesinde saklanmak üzere yerine kondu mu?

23Sık Sorulan Sorular

Sirkülasyon pompası bakımı yılda kaç kez yapılmalıdır?

Tam kapsamlı bakım yılda bir kez, ısıtma sezonu başlamadan iki ila üç hafta önce yapılır. Buna ek olarak manyetik ayırıcı ve süzgeç temizliği sezon ortasında bir kez daha tekrarlanır. Doldurma basıncı okuması aylık, yaz dönemindeki kısa çalıştırma ise haftalıktır. On yaşını geçmiş veya çamurlu tesislerde ayırıcı temizliği ilk yıl üç ayda bir yapılır.

Islak rotorlu pompanın yağı değiştirilir mi?

Hayır. Islak rotorlu pompada ayrı bir yağlama devresi yoktur; grafit yataklar doğrudan sistem suyuyla yağlanır ve soğutulur. Bu nedenle yağ seviyesi, yağ değişimi veya gresleme kalemi bu pompa tipinde bulunmaz. Yağlamanın karşılığı su kalitesidir; suyu temiz tutmak, ıslak rotorlu bir pompayı yağlamakla eşdeğerdir.

Pompa yazın hiç çalıştırılmazsa ne olur?

Mil üzerinde kalsiyum ve demir oksit birikintileri kristalleşerek grafit yatakla mil arasındaki mikron mertebesindeki boşluğu doldurur ve rotor kilitlenir. İlk kalkışta motorun momenti bu yapışmayı yenemez, pompa vızıldar ama dönmez. Haftada iki dakikalık çalıştırma bu riski pratik olarak ortadan kaldırır; beslemeyi kesmemek de aynı işe yarar.

Sistem suyuna inhibitör koymak şart mı?

Karma metalli kapalı devrelerde inhibitör kullanımı korozyon hızını belirgin biçimde düşürdüğü için önerilir. Dozaj su hacmine göre hesaplanır ve ürünün kendi tablosuna uyulur; gözle tahmin edilerek eklenmez. İnhibitör, kirli bir devreyi temizlemez; bu yüzden önce mekanik yıkama ve ayırıcı temizliği, sonra dozaj sırası izlenir. Derişim yılda bir kez ölçülüp tamamlanır.

Manyetik çamur tutucu ile pislik tutucu aynı şey mi?

Hayır. Manyetik çamur tutucu, mıknatıs çubuğuyla yalnız manyetik parçacıkları yani manyetiti yakalar ve hazne dibinde biriktirir. Pislik tutucu ise delikli veya örgü sepetle her tür katı parçacığı mekanik olarak süzer. İkisi birbirinin yerine geçmez; ideal kurulumda süzgeç hat üzerinde, manyetik ayırıcı ise pompanın emişine yakın dönüş hattındadır.

Bakım sonrası pompadan ses gelmeye başladıysa sebep nedir?

En olası neden bakım sırasında devreye giren havadır. Süzgeç kapağı veya ayırıcı haznesi açıldığında sistem hava alır; hava kolonun en üstüne çıkana kadar birkaç gün fokurdama duyulur. İkinci olasılık, temizlik sonrası artan debinin bir vanada hız sesi üretmesidir. Hava tahliyesi yapıldıktan sonra ses sürerse ses tipine göre ayrıştırma gerekir.

Elektronik pompada bakım gerektiren ayar var mı?

Ayarlar mekanik bakım kalemi değildir ama yıllık kontrol listesine girer. Kontrol modunun tesise uygunluğu, ayar noktası, gece modu ve sıkışma önleme fonksiyonunun etkin olduğu doğrulanır. Grundfos Alpha1 gibi temel modellerde bu kontrol cihaz üzerinden, gelişmiş modellerde kablosuz kurulum aracıyla yapılır. Kullanım suyu resirkülasyonunda görev yapan Grundfos Comfort modellerinde zaman programı da denetlenir.

Sistem suyunun tamamı boşaltılıp yenilenmeli mi?

Hayır, gerekmedikçe boşaltılmaz. Her tam boşaltma sisteme yeni oksijen ve yeni sertlik sokar, yani korozyon saatini sıfırlar. Su yenileme yalnız kimyasal yıkama, büyük onarım veya analizde kurtarılamaz bulunan bir su için yapılır. Yenileme yapılacaksa dolum mutlaka hazırlanmış suyla, tercihen yumuşatılmış veya demineralize su ile yapılır.

Bakım kaydı tutmanın pratik faydası nedir?

Tek bir ölçüm değeri bir şey söylemez, eğilim söyler. Aynı ayar noktasında üç yıl boyunca kaydedilen akım, gövde sıcaklığı ve ayırıcıdan çıkan çamur miktarı, sistemin bozulma hızını gösterir ve arıza olmadan müdahale imkânı verir. Kayıt ayrıca garanti taleplerinde su kalitesi koşullarına uyulduğunun kanıtıdır ve tesis devrinde teknik geçmiş olarak kullanılır.

Bakımı tesis personeli mi yapmalı, servis mi?

Aylık okumalar ve haftalık yaz çalıştırması tesis personeli işidir; eğitimle beş dakikada tamamlanır. Sezonluk temizlikler ve ölçümler yetkin bir teknisyen, yıllık su analizi ile elektriksel ölçümler ise mekanik tesisat firması sorumluluğundadır. İş bölümünün yazılı olması, en sık atlanan kalemlerin sahipsiz kalmasını engeller.

Sirkülasyon pompası bakımı, pompanın kendisinden çok sistemin disiplinine bağlıdır ve bu disiplin doğru ekipmanla kolaylaşır. Uygun süzgeç, manyetik ayırıcı, manometre ve pompa seçenekleri /urunler/pompa-sistemleri/sirkulasyon-pompalari ile /urunler/tesisat-ekipmanlari/basinc-dusurucu sayfalarında; benzer teknik yazılar ise /blog/konu/pompa-sistemleri ve /blog/konu/tesisat-ekipmanlari sayfalarındadır. Tesisinize özel bakım programı, su analizi yorumu veya pompa değişimi için Vekron Mekanik mühendislik ekibine /iletisim üzerinden ulaşabilirsiniz.