Hidroforun Havası Nasıl Alınır? Adım Adım Purjör ve Tank İşlemi

Hidroforun havası nasıl alınır sorusunun kısa cevabı şudur: enerjiyi kesip vanaları kapatın, hattı bir musluktan boşaltarak basıncı sıfırlayın, pompa gövdesindeki hava tahliye vidasını kesintisiz su gelene kadar açık tutun, kapatıp doldurun ve çalıştırın. Tanktaki hava ayrı bir iştir; o hava tahliye edilmez, ölçülür ve ayarlanır.

Bu yazıda sırasıyla şunları bulacaksınız:

• Havanın sisteme hangi dört yoldan girdiği ve her birinin sahadaki parmak izi
• Hava yapmış bir hidroforun belirtileri: fokurdama, basınç sıçraması, kesikli akış
• Pompa gövdesinden hava alma işleminin numaralı prosedürü ve emniyet kuralları
• Membranlı tankta "hava" kavramının neden ön basınç olduğu ve nasıl ölçüldüğü
• Tankı boşaltmadan yapılan ölçümün neden yanlış sonuç verdiğinin fizik açıklaması
• Ön basınç ayarı için baştan sona sayısal bir örnek ve kat sayısına göre tablo
• Otomatik hava atıcı, hava ayırıcı ve emiş hattı düzenlemesiyle kalıcı çözüm
• Sık yapılan beş hata, devreye alma kontrol listesi ve sık sorulan sorular

01Hidroforda hava sorunu nedir ve neden önemlidir?

Hidroforda hava sorunu, pompa çarkının, emiş borusunun veya basınç tankının su ile dolu olması gereken hacminde sıkışabilir gaz bulunması durumudur. Su sıkışmaz, hava sıkışır. Çarkın kanatları arasına giren hava kabarcığı, çarkın suya aktardığı enerjinin bir bölümünü kendi hacmini değiştirmek için harcar; sonuçta debi düşer, basma yüksekliği düşer, gürültü artar.

Sorunun önemi yalnız konforla ilgili değildir. Hava yapmış bir santrifüj pompa, salmastra ve yatak soğutmasını da kaybeder, çünkü bu elemanlar akan suyla soğur. Kuru sürtünme birkaç dakikada mekanik salmastranın karbon yüzeyini bozar. Bu yüzden hava alma işlemi ertelenecek bir bakım değil, arıza büyümeden yapılacak bir müdahaledir.

Sistemde iki ayrı yerde hava bulunur ve ikisi birbirine karıştırıldığında yanlış iş yapılır. Pompa gövdesindeki ve emiş hattındaki hava istenmeyen havadır, tahliye edilir. Membranlı tanktaki hava ise sistemin çalışması için gereken, tasarımın parçası olan bir yastıktır; tahliye edilmez, ölçülür ve gerekiyorsa şarj edilir. Hazır setler /urunler/pompa-sistemleri/kullanim-suyu-hidroforlari sayfasında listelenmektedir.

02Hidrofora hava nereden girer?

Hidrofora hava dört ana yoldan girer: emiş hattındaki negatif basınçlı sızıntılar, deponun su seviyesinin emiş ağzının altına düşmesi, tesisat tadilatı sonrası hatta kalan hava ve tank membranının patlaması. Bu dördü farklı belirtiler verir ve farklı çözümler ister; hepsine aynı müdahaleyi yapmak sorunu tekrarlatır.

Emiş hattı, pompa çalışırken atmosfer basıncının altındadır. Basma hattındaki bir rakor kaçak yaptığında dışarı su damlar ve hemen görülür; emiş hattındaki aynı rakor ise dışarı su vermez, içeri hava emer. Bu yüzden emiş tarafındaki sızıntı gözle bulunamaz. Emiş hattı hava sızdırıyor tanısı, gözle değil, hattın basınçlandırılarak sabun köpüğüyle taranmasıyla konur.

Depo seviyesi düşüklüğü ikinci sık nedendir. Emiş ağzının üzerindeki su örtüsü yetersiz kaldığında, pompanın oluşturduğu emme hunisi yüzeye ulaşır ve hava doğrudan boruya çekilir. Buna girdap oluşumu denir. Üçüncü neden tesisat tadilatıdır: kesilip yeniden bağlanan her kolon, doldurma sırasında yüksek noktalarında hava hapseder. Dördüncü neden ise membran patlamasıdır; bu durumda tanktaki hava suyla temas eder, suda çözünür ve musluklardan süt gibi beyaz akış olarak çıkar.

03Hava yapmış hidroforun belirtileri nelerdir?

Hava yapmış bir hidrofor dört tipik belirti verir: pompa gövdesinden gelen fokurdama sesi, manometrede düzensiz basınç sıçraması, musluklarda kesikli su akışı ve pompanın dönmesine rağmen basınç üretmemesi. Bu belirtiler tek başlarına başka arızalara da işaret edebilir; birlikte görüldüklerinde hava kuvvetli bir olasılıktır.

Hidrofor fokurdama sesi, çarkın içindeki kabarcıkların ezilip yer değiştirmesinden doğar. Ses kesintili, düzensiz ve pompanın devrinden bağımsızdır. Kavitasyon sesiyle karıştırılabilir; kavitasyon daha çok çakıl sesi gibi tizdir ve emiş şartı düzeldiğinde anında kesilir, hava sesi ise pompa boşalana kadar sürer. Ses kaynaklı ayrım için /blog/hidrofor-neden-ses-yapar yazısındaki ses haritası kullanılabilir.

Hidrofor basınç sıçraması ikinci belirtidir. Manometre iğnesi sabit bir değerde durmaz, saniyede birkaç kez 0,5 ila 1,5 bar aralığında zıplar. Bunun nedeni, sıkışabilir hava kütlesinin pompa basıncı altında hacim değiştirmesidir. Üçüncü belirti, hidrofor kesikli su akışıdır: musluk açıkken debi ritmik olarak kesilip geri gelir, aradan hava tükürür.

Dördüncü ve en ciddi belirti, pompanın döndüğü halde basınç üretmemesidir. Hidrofor su basmıyor hava mı yaptı sorusu tam bu noktada sorulur. Çark tamamen hava içinde kaldığında, hava suya göre yaklaşık 830 kat hafif olduğu için üretilen basınç da aynı oranda düşer; 4 bar basması gereken pompa 0,05 bar bile üretemez. Bu duruma emiş kaybı denir ve pompa kendini kuru çalışmaya sokar.

04Hidrofor pompası hava yaptı ne yapmalı? İlk on dakika

Hidrofor pompası hava yaptı ne yapmalı sorusunun ilk cevabı, pompayı derhal durdurmaktır. Hava yapmış pompanın çalışmaya devam etmesi salmastrayı ve yatakları birkaç dakika içinde tahrip eder. Enerjiyi kesin, panoyu kilitleyin, gövdeye elinizle dokunarak sıcaklığı kontrol edin ve gövde soğuyana kadar hiçbir tapayı açmayın.

İkinci adım tanıdır. Depoya bakın: seviye emiş ağzının üzerinde mi? Emiş hattındaki pislik tutucunun kapağı ve çek valf bağlantısı sızdırıyor mu? Son bir haftada tesisatta kesme, ek veya vana değişimi yapıldı mı? Bu üç sorunun cevabı, hava alma işleminin kalıcı olup olmayacağını baştan söyler. Sebep giderilmeden yapılan hava alma, aynı arızayı birkaç saat içinde geri getirir.

Üçüncü adım, hangi işlemin gerektiğine karar vermektir. Belirti fokurdama ve kesikli akışsa pompa gövdesinden hava alma yapılır. Belirti çok sık devreye girip çıkma ve manometrede hızlı düşüş ise sorun havadan değil ön basınçtan kaynaklanıyor olabilir; o zaman tank ön basıncı ölçülür. İkisi birlikte görülüyorsa önce gövde havası alınır, sonra tank ölçülür.

05Pompa gövdesinden hava alma: numaralı prosedür

Pompa gövdesinden hava alma, gövdenin en üst noktasındaki hava tahliye vidası veya purjör açılarak sıkışan gazın atmosfere verilmesi işlemidir. Aşağıdaki sıra, hem güvenlik hem de sonuç açısından değiştirilemez. Her adım tamamlanmadan bir sonrakine geçilmemelidir.

• Adım 1: Panodan enerjiyi kesin, şalteri kilitleyin ve üzerine uyarı etiketi asın. Frekans konvertörlü setlerde ara devre kondansatörleri için beş dakika bekleyin.
• Adım 2: Basma hattındaki küresel vanayı kapatın. Emiş hattındaki vanayı bu aşamada açık bırakın; kapatırsanız gövdeye su gelmez ve tahliye sonrası dolum yapılamaz.
• Adım 3: En yakın musluğu açarak hat basıncını sıfırlayın. Manometre sıfırı göstermeden hiçbir tapa gevşetilmez. Kapalı bir sistemde 4 bar altındaki tapa, elden fırlayacak kadar enerji taşır.
• Adım 4: Sıcak su devresine bağlı bir set üzerinde çalışıyorsanız su sıcaklığının 40 santigrat derecenin altına inmesini bekleyin. Haşlanma riski basınç riskinden daha sık yaralanmaya yol açar.
• Adım 5: Gövdenin en üst noktasındaki hava tahliye vidasını çeyrek tur gevşetin. Tam sökmeyin. Çıkan gazın sesi kesilene ve kesintisiz, kabarcıksız su gelene kadar bekleyin.
• Adım 6: Su köpüksüz ve düzgün akmaya başladığında vidayı elle sıkın, ardından anahtarla çeyrek tur daha sıkın. Aşırı sıkma pirinç dişi sıyırır.
• Adım 7: Emiş tarafında ayrı bir dolum tapası varsa gövdeyi taşana kadar doldurun. Kendinden emişli olmayan pompalar dolu gövde olmadan emiş yapamaz.
• Adım 8: Basma vanasını yarım açık konuma getirin, enerjiyi verin ve pompayı çalıştırın.
• Adım 9: Basma vanasını yavaşça tam açın, manometreyi izleyin. İğne sabitlenmiyorsa 5 ila 6 numaralı adımları tekrarlayın.
• Adım 10: En az üç tam devreye girip çıkma çevrimini izleyin. Çevrim süreleri birbirine yakın ve ses temizse işlem tamamdır.

06Purjör nedir, hangi tipi nereye takılır?

Purjör, bir su hattının en üst noktasında biriken havayı dışarı veren, suyu ise geçirmeyen tahliye elemanıdır. Manuel ve otomatik olmak üzere iki tipi vardır. Manuel tip, elle çevrilen küçük bir vidadan ibarettir. Otomatik tip, içindeki şamandıra suyla yükseldiğinde iğneyi kapatan, hava biriktiğinde iğneyi açan bir mekanizma taşır.

Yerleşim kuralı basittir: hava suda yükselir, bu yüzden purjör daima yerel tepe noktasına takılır. Kolon çıkışları, kollektör üst başlıkları, pompa gövdesinin en üst tapası ve yatay hattın yükselerek yön değiştirdiği dirsekler tipik yerlerdir. Alçak noktaya takılan purjör hiçbir işe yaramaz; orada hava birikmez.

Kullanım suyu hidroforlarında otomatik purjör seçilirken içme suyu uygunluğu aranmalıdır. Isıtma devresinde kullanılan pirinç gövdeli standart tipler, kullanım suyu hattında paslanmaz veya uygun sertifikalı gövde ile değiştirilir. Ayrıca otomatik purjörün altına küresel bir servis vanası konur; böylece eleman değişirken sistem boşaltılmaz.

07Membranlı tanktaki hava nedir? Ön basınç kavramı

Membranlı tanktaki hava, tahliye edilecek bir kusur değil, tankın çalışma ilkesini oluşturan sıkıştırılmış gaz yastığıdır. Tankın içi bir esnek membranla ikiye ayrılmıştır: bir tarafta su, diğer tarafta fabrikada azot veya kuru hava ile şarj edilmiş bir hacim bulunur. Su bu yastığı sıkıştırarak depolanır ve yastık boşalırken suyu geri iter.

Bu yastığın boş tanktaki basıncına ön basınç denir. Tank ön basıncı, hidroforun devreye girme basıncına göre ayarlanan ve tankın kullanılabilir hacmini doğrudan belirleyen tek parametredir. Yanlış ayarlandığında tank ya hiç su almaz ya da membran her çevrimde uçtan uca gerilerek erken yorulur.

Buradaki kritik ayrım şudur: pompa gövdesinden hava alırken hedef, havanın tamamını dışarı atmaktır. Tankta ise hedef, havanın doğru basınçta olmasıdır. Tankın sübabını "havasını almak için" açmak, sistemin çalışma yastığını yok eder; sonuç, pompanın saniyede bir devreye girip çıktığı ve motorun kısa sürede yandığı bir işletmedir. Uygun tanklar /urunler/isitma-sistemleri/genlesme-tanki sayfasında bulunmaktadır.

08Tankı boşaltmadan yapılan ölçüm neden yanlıştır?

Tankı boşaltmadan yapılan ön basınç ölçümü yanlıştır, çünkü membranın su tarafında basınç varken sübaptan okunan değer hat basıncını yansıtır, gaz yastığının kendi ön basıncını değil. Membran esnek bir zar olduğu için iki taraf arasındaki basınç farkını taşıyamaz; su tarafı 4 bar ise gaz tarafı da yaklaşık 4 bar okunur.

Fizik şöyledir. Denge halinde membran, iki taraftaki basınçlar eşitlendiği konumda durur. Zarın kendi gerilme direnci ihmal edilebilir düzeydedir, tipik olarak 0,1 barın altındadır. Dolayısıyla dolu tankta yapılan ölçüm, ön basıncı değil o anki hat basıncını ölçer. Teknisyen "tank 4 bar, ideal" diye not düşer, oysa gerçek ön basınç 0,4 bar olabilir.

Doğru ölçüm sırası şudur: enerjiyi kesin, tankın su tarafındaki servis vanasını kapatın, tankın altındaki boşaltma musluğundan suyu tamamen akıtın. Su akışı durduğunda ve musluktan yalnız hava sesi geldiğinde membranın su tarafı atmosfere açılmıştır. Ancak bu noktada sübaptan okunan değer gerçek ön basınçtır.

Boşaltma musluğu bulunmayan tanklarda hidroforun basma vanası kapatılır ve en alçak kattaki musluk açılarak tank sıfır basınca kadar boşaltılır. Bu yöntem daha uzun sürer ama sonuç aynıdır. Ölçüm için 0 ila 10 bar aralığında, tercihen 1,6 doğruluk sınıfında bir lastik basınç ölçer kullanılır; otomobil manometreleri düşük basınçlarda 0,3 bara varan sapma verir. Uygun ölçüm elemanları /urunler/tesisat-ekipmanlari/manometre sayfasındadır.

09Sibopdan ölçüm ve şarj nasıl yapılır?

Sibop, membranlı tankın gaz tarafına erişimi sağlayan, otomobil lastik supabıyla aynı ölçüde olan tek yönlü valftir. Genellikle tankın üst kapağında plastik bir başlık altındadır. Ölçüm ve şarj işlemi bu supap üzerinden yapılır ve toplam beş adımdan oluşur.

• Adım 1: Enerjiyi kesin, tankın su tarafını kapatıp yukarıdaki yönteme göre tankı tamamen boşaltın.
• Adım 2: Sibop başlığını sökün, dişleri temizleyin, basınç ölçeri tek hamlede bastırarak takın. Yavaş takma gaz kaçırır ve okuma düşük çıkar.
• Adım 3: Değeri okuyun ve not edin. Ölçüm sırasında kısa bir tıslama normaldir; uzun süren kaçak varsa supap iç iğnesi değişmelidir.
• Adım 4: Değer hedefin altındaysa membranlı tanka hava nasıl basılır sorusunun cevabı devreye girer: ayak pompası veya yağsız kompresörle hedef değerin 0,2 bar üzerine kadar şarj edin, sonra supap iğnesine bastırarak hedefe indirin. Fazladan basıp geri indirmek, ölçüm kaybını telafi eder.
• Adım 5: Değer hedefin üzerindeyse iğneye kısa dokunuşlarla gaz boşaltın. Her dokunuştan sonra ölçün; sürekli basılı tutma tankı bir anda boşaltır.

Şarj için yağlı kompresör kullanılmamalıdır. Yağ zerreleri membranın iç yüzeyine yapışır, elastomeri zamanla sertleştirir ve çatlatır. Yağsız kompresör yoksa ayak pompası tercih edilir; 100 litrelik bir tankı 2,7 bara çıkarmak yaklaşık 60 ila 90 pompalama hareketi ister.

10Sayısal örnek: ön basınç kaç bar ayarlanmalı?

Ön basınç ayarının kuralı şudur: ön basınç, pompanın devreye girme basıncından 0,2 ila 0,3 bar düşük olmalıdır. Aşağıda sekiz katlı bir apartman için baştan sona hesap verilmiştir. Aynı yöntem villa ve ticari yapılarda da geçerlidir.

Veriler: bina en üst kullanım noktası zemine göre 24 metre, istenen artık basınç 1,5 bar, boru sürtünme kaybı 0,4 bar, hidrofor fark bandı 1,2 bar.

Adım 1, statik basınç: 24 metre × 0,098 bar/metre = 2,35 bar.

Adım 2, devreye girme basıncı: 2,35 + 1,5 + 0,4 = 4,25 bar. Yuvarlanarak 4,3 bar alınır.

Adım 3, kesme basıncı: 4,3 + 1,2 = 5,5 bar.

Adım 4, ön basınç: 4,3 − 0,25 = 4,05 bar. Uygulamada 4,0 bar ayarlanır.

Yorum: bu tankın gaz yastığı, hat basıncı 4,0 barın altına inene kadar suyu geri itmeye devam eder. 4,3 barda pompa devreye girdiğinde tank zaten neredeyse boşalmış olur; membran uçtan uca gerilmez, kullanılabilir hacmin tamamı değerlendirilir. Ön basınç 3,0 bara ayarlansaydı tank 3,0 ile 4,3 bar arasındaki suyu hiç veremez, pompa daha sık devreye girerdi.

Bir de ters örnek: ön basınç yanlışlıkla 4,6 bar ayarlanırsa, hat 5,5 bara çıksa bile tank yalnız 4,6 ile 5,5 bar arasındaki dar aralıkta su alır; kullanılabilir hacim yaklaşık üçte iki oranında düşer ve pompa çevrim sayısı buna bağlı olarak artar. Tank hacminin nasıl seçileceği ayrı bir konudur ve /blog/hidrofor-genlesme-tanki-kac-litre yazısında ele alınmıştır.

11Ön basınç ölçümü hangi sıklıkla tekrarlanmalı?

Ön basınç ölçümü yılda en az bir kez, tercihen ısıtma sezonu öncesi bakımla birlikte yapılmalıdır. Membranlı tanklar, elastomerin gaz geçirgenliği nedeniyle yılda yaklaşık 0,1 ila 0,3 bar kaybeder. Bu kayıp yavaş olduğu için işletmeci fark etmez; pompa çevrim sayısı sessizce artar ve motor beklenenden erken yorulur.

Ölçüm zamanlaması işletme tipine göre değişir. Konut hidroforlarında yılda bir yeterlidir. Otel, hastane ve okul gibi tüketim profili sert değişen yapılarda altı ayda bir önerilir. Basınç şalterinin ayarı her değiştirildiğinde ön basınç da yeniden ayarlanmalıdır; ikisi birbirine bağlı iki değerdir ve biri tek başına değiştirilemez.

Kayıt tutmak ölçümden daha değerlidir. Her ölçümde tarih, okunan değer ve şarj sonrası değer bir etikete yazılıp tankın üzerine yapıştırılır. İki yıl üst üste 0,5 bardan fazla kayıp gösteren tank, membran yorulması açısından şüphelidir ve bir sonraki bakımda değiştirilmesi planlanır.

12Kalıcı çözüm: otomatik hava atıcı ve hava ayırıcı

Kalıcı çözüm, havayı elle almak değil, sistemin havayı kendi başına atmasını sağlamaktır. Bunun iki aracı vardır: yerel tepe noktalarına yerleştirilen otomatik hava atıcı ve ana hat üzerine yerleştirilen girdaplı hava ayırıcı. İkisi farklı iş yapar; biri serbest kabarcığı, diğeri suda çözünmüş gazı hedefler.

Otomatik hava atıcı, kolon tepelerinde ve kollektör başlıklarında biriken serbest havayı tahliye eder. Etkili olması için hattın gerçekten en yüksek noktasında olması ve altında bir servis vanası bulunması gerekir. Kullanım suyunda kireç birikimi iğnesini açık bırakabileceğinden, kapaklı emniyetli tipler tercih edilir ve yılda bir sökülüp temizlenir.

Hava ayırıcı ise akışı bir girdap odasından geçirir. Suyun hızı odada düşer, çözünmüş gaz kabarcık haline geçer, kabarcıklar bir eleman üzerinde toplanıp üstteki tahliyeden atılır. Debisi 10 metreküp/saat üzerindeki setlerde ve sürekli su takviyesi olan sistemlerde yatırımını hızla çıkarır. Yerleşimi pompanın basma çıkışına yakın, ancak basınç şalteri bağlantısından önce olmalıdır.

Üçüncü ve en çok atlanan kalıcı önlem, emiş hattı düzenlemesidir. Emiş borusu pompaya doğru sürekli yükselen eğimle çekilir, tersine eğim veya yatay göbek hava cebi oluşturur. Emiş tarafında eksantrik redüksiyon kullanılır ve düz tarafı yukarı bakacak şekilde monte edilir. Dirsek sayısı azaltılır, pislik tutucu kapak contası her bakımda yenilenir. Pompa sistemlerine dair diğer teknik yazılara /blog/konu/pompa-sistemleri sayfasından ulaşabilirsiniz.

13Emiş hattı sızıntısı nasıl bulunur?

Emiş hattı sızıntısı, hat basınçlandırılarak ve bağlantılar köpükle taranarak bulunur. Bunun nedeni, emiş hattının çalışma sırasında atmosfer altında olması ve dışarı su vermemesidir. Basınç yönü tersine çevrilmeden sızıntı görünür hale gelmez.

Yöntem şudur. Enerjiyi kesin, emiş hattının depo ucunu bir kör tapa ile kapatın, pompa tarafındaki dolum tapasından hatta 1,5 ila 2 bar basınçlı su verin ve manometreyi izleyin. On dakikada 0,2 bardan fazla düşüş varsa sızıntı vardır. Sonra tüm rakor, kaynak ve dişli bağlantılara sabunlu su sürülerek kabarcık aranır. Çek valfin ve pislik tutucu kapağının contaları en sık suçludur.

Bulunan sızıntı onarılırken dişli bağlantılarda kenevir yerine uygun sızdırmazlık bandı ve macun tercih edilir, çünkü emiş tarafında kılcal bir yol bile yeterlidir. Rakorlarda düz conta yerine oturmalı tip seçilmesi, tekrar sökülüp takılan bağlantılarda kaçak riskini belirgin şekilde azaltır. Bağlantı elemanları /urunler/tesisat-ekipmanlari/flex-baglantilar sayfasında incelenebilir.

14Kendinden emişli ve normal emişli pompada fark nedir?

Kendinden emişli pompa, gövdesinde tuttuğu su ile emiş hattındaki havayı tahliye edebilen, bu sayede su seviyesinin altında olmadan da emiş kurabilen pompadır. Normal emişli santrifüj pompa bunu yapamaz; gövdesi ve emiş hattı su ile dolu değilse döner ama basınç üretmez. Hava alma prosedürü bu ayrımda farklılaşır.

Kendinden emişli tipte, gövde bir kez doldurulduğunda pompa kendi kendine 5 ila 8 metreye kadar emiş kurabilir. Bu süreç bir ila üç dakika sürebilir ve bu sırada gelen fokurdama sesi normaldir. Beş dakikayı aşan emiş denemesi durdurulmalıdır; su gelmiyorsa emiş hattında kaçak veya tıkanıklık vardır. Grundfos jet pompa gruplarında bu davranış tipiktir.

Normal emişli tipte, gövdenin ve emiş hattının tamamen dolu olması şarttır. Depo pompanın üzerindeyse dolum kolaydır, vana açılır ve tahliye vidasından hava atılır. Depo pompanın altındaysa emiş hattı bir dolum hunisi veya ayak valfi üzerinden elle doldurulur. Grundfos hidrofor setlerinde standart yerleşim, deponun pompa seviyesinin üzerinde olduğu ve dolumun kendiliğinden gerçekleştiği düzendir.

Frekans kontrollü kompakt setlerde hava alma yordamı üreticinin belirlediği kapak ve tapa sırasına bağlıdır. Grundfos Scala2 gibi kapalı gövdeli setlerde dolum tapası ile hava tahliye vidası ayrıdır ve dolum tapası önce açılır. Grundfos Hydro Multi tipi çoklu pompa gruplarında her pompanın kendi tahliye vidası vardır ve sıra ile tek tek havası alınır; ortak kollektörden yapılan tek noktadan tahliye yetersiz kalır.

15Depoda girdap oluşumu nasıl önlenir?

Girdap oluşumu, emiş ağzının üzerindeki su örtüsü yetersiz kaldığında yüzeyden boruya doğru uzanan bir hava hunisinin oluşmasıdır. Bu huni bir kez kurulduğunda pompa doğrudan atmosferden hava emmeye başlar ve hava alma prosedürü kaç kez tekrarlanırsa tekrarlansın sorun her tüketim tepesinde geri döner. Önlem, geometriyle alınır.

Belirleyici büyüklük, emiş ağzının üzerindeki su yüksekliğidir. Pratik kural, bu yüksekliğin emiş borusu çapının en az üç katı ve her durumda 40 santimetreden büyük olmasıdır. 50 milimetre çapındaki bir emiş borusu için üç kat kuralı 15 santimetre verir, ancak 40 santimetre alt sınırı geçerlidir ve tasarım buna göre yapılır. Emiş hızı 1,5 metre/saniyeyi aşarsa gereken yükseklik daha da büyür.

İkinci önlem, emiş ağzının depo tabanına yaklaştırılması ve tabana paralel bir girdap kırıcı plaka konulmasıdır. Plaka, ağzın çapının yaklaşık iki katı genişliğinde ve ağzın hemen altındadır; huninin merkezini bozarak oluşumunu engeller. Üçüncü önlem, deponun dolum ağzının emiş ağzından uzağa alınmasıdır; doldurulurken çalkalanan ve hava kapan su doğrudan emişe gitmemelidir.

Dördüncü ve en güvenilir önlem, seviye korumasıdır. Depoya konan bir şamandıra veya elektrot seti, seviye kritik yüksekliğin altına indiğinde pompayı durdurur. Bu koruma hem hava emişini hem kuru çalışmayı önler ve maliyeti bir salmastra değişiminin altındadır. Kuru çalışmanın pompaya verdiği zararın ayrıntısı /blog/hidrofor-susuz-calisirsa-ne-olur yazısındadır.

16Yüksek binalarda hava neden tekrar birikir?

Yüksek binalarda hava tekrar birikir, çünkü suyun içinde çözünmüş halde taşınan gaz, basıncın düştüğü üst katlarda serbest kabarcık haline geçer ve kolon tepelerinde toplanır. Şebeke suyu sıcaklığa ve basınca bağlı olarak litre başına yaklaşık 15 ila 25 miligram çözünmüş hava taşır; bu miktar, sürekli akan bir kolonda günler içinde gözle görülür bir hacim oluşturur.

Fizik Henry yasasıyla açıklanır: bir gazın suda çözünme miktarı, temas ettiği basınçla doğru orantılıdır. Bodrumda 5 bar altında çözünmüş olan gaz, on ikinci katta 1,5 bara indiğinde çözünürlük sınırının üzerine çıkar ve kabarcık halinde ayrışır. Sıcaklık artışı bu etkiyi güçlendirir; bu yüzden sıcak su kolonları soğuk su kolonlarından daha çok hava biriktirir.

Sonuç şudur: yüksek binada hava, bir arıza değil sürekli bir işletme yüküdür. Çözüm de sürekli olmalıdır. Her kolonun tepesine kapaklı emniyetli otomatik hava atıcı konur, ana hatta girdaplı hava ayırıcı yerleştirilir ve yılda bir bakımla iğneler temizlenir. Yalnız elle hava alma yapılan binalarda şikayet birkaç haftada bir tekrarlanır.

Bölge basıncını 5 barın altında tutan kat zonlaması da havayı azaltır; yüksek bölge basıncı çözünmüş gaz miktarını doğrudan artırır. Zon başına ayrı hidrofor kullanan yerleşimlerde her zonun kendi tankı ve kendi ön basıncı ayrı ayrı ayarlanır. Çok katlı yapılarda set boyutlandırma yaklaşımı /blog/buyuk-binalarda-sirkulasyon-pompasi-boyutlandirma yazısındaki yöntemle aynı mantığı izler.

17Hava alındıktan sonra basınç şalteri kontrolü

Hava alma işleminden sonra basınç şalteri ayarları mutlaka doğrulanmalıdır, çünkü işlem sırasında hattın tamamen boşalması şalterin körüğünde kalıcı bir kayma yaratmasa bile mevcut ayar hatasını görünür kılar. Kontrol, üç tam çevrimin manometre ile izlenmesinden ibarettir.

Ölçülecek üç değer şudur: pompanın durduğu basınç, yeniden devreye girdiği basınç ve bir çevrimin süresi. Devreye girme değeri ön basıncın 0,2 ila 0,3 bar üzerinde olmalıdır. Çevrim süresi 1,5 kilovat altındaki motorlarda saatte 20 çevrimi, daha büyük motorlarda saatte 15 çevrimi aşmamalıdır. Grundfos basınç şalteri gibi mekanik elemanlarda ayar iki yaydan yapılır ve sıra önemlidir.

Doğrulama sırasında manometre kısa aralıklarla okunur ve değerler yazılır. Üç çevrimin durma basınçları arasındaki fark 0,2 barı aşmamalıdır; aşıyorsa şalter kontağı veya körüğü yorulmuştur. Devreye girme basınçlarındaki saçılma ise çoğu zaman tank tarafını işaret eder ve ön basınç yeniden ölçülür. Kayıt tutulmadan yapılan gözlem, iki hafta sonra tekrarlayan şikayette hiçbir işe yaramaz; tarih, saat ve üç çevrimin altı değeri servis formuna geçirilir.

Çevrim sayısı hâlâ yüksekse sorun havada değildir. Bu durumda tank hacmi yetersiz, ön basınç yanlış veya fark bandı dardır. Ayrıntılı ayar yordamı /blog/hidrofor-basinc-salteri-nasil-ayarlanir yazısındadır. Pompa basınç üretmiyorsa nedenlerin ayrıştırılması için /blog/hidrofor-calisiyor-ama-su-basmiyor yazısına bakılmalıdır.

18Emniyet kuralları: sıcak su, basınç ve elektrik

Hava alma işleminde üç ayrı tehlike vardır: basınçlı akışkanın fırlatma enerjisi, sıcak suyun haşlama riski ve elektrik çarpması. Üçü de prosedürün ilk üç adımıyla kontrol altına alınır; bu adımların atlanması sahadaki yaralanmaların neredeyse tamamının ortak nedenidir.

Elektrik tarafında kilitle-etiketle uygulaması zorunludur. Şalteri kapatmak yetmez; başka bir teknisyen panoyu açabilir veya otomatik yeniden devreye girme fonksiyonu pompayı çalıştırabilir. Şalter fiziksel olarak kilitlenir, anahtar işi yapan kişide kalır, panoya uyarı etiketi asılır. Frekans konvertörlü setlerde kesmeden sonra en az beş dakika beklenir.

Basınç tarafında kural, tapayı gevşetmeden önce manometrenin sıfırı gösterdiğini gözle doğrulamaktır. Tahliye vidası çeyrek turdan fazla gevşetilmez ve asla tam sökülmez. Yüz, çıkacak jetin doğrultusundan uzak tutulur, koruyucu gözlük takılır. Emniyet grubu ve tahliye elemanları için /urunler/vana-sistemleri/emniyet-vanalari sayfasındaki ürünler kullanılabilir.

Sıcaklık tarafında kural, 40 santigrat derecenin üzerindeki suyla çalışılmamasıdır. Boyler dönüşüne bağlı setlerde su 60 santigrat derecede olabilir; bu sıcaklıkta bir saniyelik temas ikinci derece yanık oluşturur. Gövde soğutulmadan tapa açılacaksa uzun saplı anahtar, eldiven ve yüz siperi kullanılır, tahliye bir hortumla zeminde bir kovaya yönlendirilir.

19Membran patlamışsa ne yapılır?

Membran patlamışsa hava alma prosedürü sorunu çözmez; tank veya membran değiştirilmelidir. Patlama tanısı üç bulguyla konur: sibopdan hava yerine su gelmesi, tankın alışılmadık şekilde ağır olması ve musluklardan gazlı, süt görünümlü su akması. Bu üçünden biri bile yeterli bir gerekçedir.

Membran patladığında hava, su ile doğrudan temas eder. Basınç altında oksijen ve azot suda çözünür, musluğa geldiğinde basınç düşünce serbest kalır ve suyu bulanık gösterir. Aynı çözünmüş gaz tesisatın yüksek noktalarında yeniden birikir; bu yüzden membranı patlamış bir tank, tüm binada tekrarlayan hava şikayetinin sessiz kaynağıdır.

Değiştirilebilir membranlı modellerde yalnız zar yenilenir ve maliyet tank fiyatının üçte biri kadardır. Sabit membranlı modellerde tankın tamamı değişir. Yeni tank devreye alınırken önce ön basınç ayarlanır, sonra su tarafı bağlanır; sırayı ters çevirmek ilk dolumda membranı tek yönde sonuna kadar gerer. Uygun ürünler /urunler/isitma-sistemleri/genlesme-tanki sayfasındadır. Grundfos membranlı tank grupları da bu mantıkla devreye alınır.

20Sık yapılan 5 hata

Hava sorunlarında sahada tekrarlanan beş hata vardır. Beşi de tek bir ortak kökten gelir: pompa gövdesindeki hava ile tanktaki gaz yastığının aynı şey sanılması. Aşağıdaki liste, bu karışıklığın somut sonuçlarını sıralamaktadır.

• Hata 1: Tankın sübabını "havasını almak için" açmak. Gaz yastığı boşalır, tank kullanılabilir hacmini yitirir, pompa dakikada birkaç kez devreye girer ve motor sargısı kısa sürede zarar görür.
• Hata 2: Ön basıncı tank doluyken ölçmek. Okunan değer hat basıncıdır; teknisyen sistemi doğru sanır, gerçek ön basınç yıllarca düşük kalır.
• Hata 3: Basıncı düşürmeden tahliye vidasını gevşetmek. Tapa fırlar, sıcak su püskürür. Manometrenin sıfırı görülmeden hiçbir tapaya dokunulmaz.
• Hata 4: Havayı alıp kaynağı aramamak. Emiş hattındaki bir rakor kaçağı giderilmezse aynı arıza birkaç saat içinde geri döner ve her seferinde salmastra biraz daha yıpranır.
• Hata 5: Yağlı kompresörle şarj yapmak. Yağ zerreleri membran elastomerini sertleştirir; tank birkaç sezonda çatlar ve tam bu yazının konusu olan arızayı kalıcı hale getirir.

21Devreye alma kontrol listesi

Aşağıdaki liste, hava alma veya ön basınç ayarı sonrasında setin sahiplenilmeden önce doğrulanması gereken maddeleri içerir. Her madde gözle veya ölçüyle doğrulanır, kulaktan dolma kabul edilmez.

• Pano şalteri kilitlendi, işlem sonunda kilit kaldırıldı ve etiket söküldü
• Pompa gövdesi tahliye vidasından kabarcıksız su geldi ve vida sızdırmaz şekilde sıkıldı
• Emiş hattı bağlantıları köpük testinden geçti, on dakikada basınç düşüşü 0,2 barın altında
• Depo su seviyesi emiş ağzının en az 40 santimetre üzerinde, girdap kırıcı yerinde
• Tank tamamen boşaltılmış durumda ölçüldü, ön basınç devreye girme basıncının 0,2 ila 0,3 bar altında
• Sibop başlığı takıldı, supap iğnesinden kaçak yok
• Basma hattı vanası tam açık, pislik tutucu kapağı contası yeni
• Üç tam çevrim izlendi, çevrim süreleri birbirine yakın, saatlik çevrim sınır içinde
• Manometrede sıçrama yok, iğne çalışma bandında sabit hareket ediyor
• Kolon tepelerindeki otomatik hava atıcılar kontrol edildi, kapakları açık bırakıldı
• Ölçüm tarihi ve değerler tankın üzerine etiketle yazıldı
• Musluklardan gelen su berrak, kesintisiz ve tükürmesiz akıyor

22Sık Sorulan Sorular

Hidroforun havası nasıl alınır, tek cümleyle özetlenebilir mi?

Özetlenebilir. Enerjiyi kesin, basma vanasını kapatın, bir musluktan hattı boşaltarak manometreyi sıfırlayın, pompa gövdesindeki hava tahliye vidasını kabarcıksız su gelene kadar açık tutun, kapatın, gövdeyi doldurun, pompayı çalıştırın ve en az üç çevrim izleyin. Tanktaki gaz yastığına bu işlem sırasında dokunulmaz.

Tankın havasını almak gerekir mi?

Gerekmez. Membranlı tankta gaz yastığı sistemin çalışma parçasıdır, atık değildir. Yapılması gereken tahliye değil, tankı tamamen boşalttıktan sonra ön basıncı ölçmek ve gerekiyorsa hedef değere şarj etmektir. Sübabı boşaltmak için açmak, kullanılabilir hacmi sıfırlar ve pompayı sürekli devreye girip çıkan bir duruma sokar.

Ön basınç kaç bar olmalı?

Ön basınç, pompanın devreye girme basıncının 0,2 ila 0,3 bar altında olmalıdır. Devreye girme 4,3 bar ise ön basınç 4,0 bar ayarlanır. Bu fark, tankın son damla suyu verirken membranın gövde duvarına tam yaslanmasını sağlar ve kullanılabilir hacmin tamamının değerlendirilmesine imkân verir.

Purjörden su gelmiyor, ne anlama gelir?

Purjörden su gelmemesi, tahliye noktasına kadar suyun ulaşmadığını gösterir. Nedeni genellikle emiş hattının boş olması, ayak valfinin tutmaması veya besleme vanasının kapalı kalmasıdır. Önce emiş vanasını ve depo seviyesini kontrol edin; gövde dolum tapasından elle doldurun. Vida açıkken pompayı çalıştırmayın.

Musluktan gelen beyaz su hava mıdır?

Genellikle evet. Basınç altında suda çözünen hava, musluk çıkışında basınç düşünce mikro kabarcıklar halinde serbest kalır ve suyu süt gibi gösterir. Bardağa doldurulduğunda alttan yukarı doğru berraklaşıyorsa hava, berraklaşmıyorsa kireç veya tortu söz konusudur. Sürekli tekrarlıyorsa tank membranı şüphelidir.

Hava alma işlemini pompa çalışırken yapabilir miyim?

Yapmayın. Çalışan pompada gövde basınç altındadır ve gevşetilen tapa sıcak, basınçlı bir jet oluşturur. Ayrıca açık tahliye noktasından içeri hava emilerek sorun büyüyebilir. İşlem daima enerji kesik, vana kapalı ve manometre sıfırdayken yapılır; pompa yalnız işlem tamamlandıktan sonra çalıştırılır.

Hidrofor sürekli fokurduyor ama su basıyor, acil mi?

Aciliyet orta düzeydedir ama ertelenmemelidir. Su basması, çarkın kısmen su içinde olduğunu gösterir; fokurdama ise sürekli hava girişini işaret eder. Bu şartta salmastra kısmi kuru çalışmaya maruz kalır ve haftalar içinde sızdırır. Emiş hattı sızdırmazlık testi ilk bakım fırsatında yapılmalıdır.

Otomatik hava atıcı takarsam elle hava almam gerekir mi?

Rutin olarak gerekmez, fakat tamamen ortadan kalkmaz. Otomatik hava atıcı yalnız kendi bulunduğu tepe noktasındaki havayı atar; pompa gövdesinde biriken hava için gövde üzerindeki tahliye vidası hâlâ kullanılır. Ayrıca kireçlenen otomatik elemanlar yılda bir sökülüp temizlenmezse görevlerini yapmaz.

Kompresörle şarj ederken hangi basınca çıkmalıyım?

Hedef değerin 0,2 bar üzerine çıkın, sonra supap iğnesine kısa dokunuşlarla hedefe inin. Ölçüm sırasında her takıp çıkarma bir miktar gaz kaçırdığı için doğrudan hedefe şarj etmek genellikle düşük sonuç verir. Yağsız kompresör veya ayak pompası kullanın; yağlı kompresör membranı sertleştirir.

Su kesintisinden sonra hidrofor hava yapar mı?

Yapar. Şebeke kesintisinde depo boşalırsa emiş hattı havayla dolar ve su geldiğinde bu hava hatta hapsolur. Kesinti sonrası doğru sıra şudur: deponun dolmasını bekleyin, pompayı çalıştırmadan gövde tahliye vidasından havayı atın, sonra çalıştırın. Şamandıralı kuru çalışma koruması bu senaryoyu baştan engeller.

Hidrofor setinizde tekrarlayan hava şikayeti varsa, tanı çoğu zaman pompada değil emiş hattı düzeninde ve tank ön basıncındadır. Vekron Mekanik mühendislik ekibi, mevcut setinizin emiş şartlarını ve tank boyutunu ölçüm verisiyle değerlendirir. Tank ve tahliye elemanları için /urunler/isitma-sistemleri/genlesme-tanki sayfasını inceleyebilir, proje bazlı destek için /iletisim üzerinden bize ulaşabilirsiniz.