Hidrofor Basınç Şalteri Nasıl Ayarlanır? Adım Adım Devreye Alma Prosedürü, Tank Ön Basıncı ve Fark Bandı

Hidrofor basınç şalteri nasıl ayarlanır sorusunun kısa cevabı şudur: önce enerjiyi kes ve kilitle, sonra boş tesisatta tank ön basıncını ölç, ardından büyük yay ile kesme basıncını, küçük yay ile fark bandını ayarla, manometreden doğrula ve en az üç tam çevrim izle. Sıra değişirse ayar tutmaz.

Bu yazıda sırasıyla şunları bulacaksınız:

• Mekanik şalterin iç yapısı ve iki vidanın hangisinin neyi değiştirdiği
• Ayardan önce ölçülmesi gereken üç değer ve gerekli aletler
• Numaralı devreye alma prosedürü, adım adım ve tork sırasıyla
• Alt sınırın son kat gereksiniminden, üst sınırın pompa eğrisinden nasıl türetildiği
• Fark bandının 1,0 ila 1,5 bar seçilmesinin arkasındaki çevrim hesabı
• İki ayrı bina için baştan sona sayısal örnek ve kat sayısına göre ayar tablosu
• Kuru çalışma koruması, minimum basınç şalteri ve kilitle-etiketle güvenliği
• Frekans kontrollü setlerde bu ayarların sayısal karşılığı ve uyku eşiği
• Sık yapılan beş hata, devreye alma kontrol listesi ve sık sorulan sorular

01Hidrofor basınç şalteri nedir ve nasıl çalışır?

Basınç şalteri, hat basıncını bir körük veya diyafram üzerinden mekanik kuvvete çeviren, bu kuvveti bir yay kuvvetiyle karşılaştırarak elektrik kontağını açıp kapatan iki konumlu bir denetim elemanıdır. İçinde yazılım, sensör veya kalibrasyon tablosu yoktur; yalnız bir diyafram, iki yay ve bir kontak köprüsü vardır. Bu sadelik hem güvenilirliğinin hem de sınırının kaynağıdır.

Çalışma şöyle işler. Hat basıncı diyaframa etki eder, diyafram bir pime kuvvet uygular. Bu kuvvet ana yayın ön yükünü yendiğinde kontak açılır ve pompa durur. Tüketim başlayıp basınç düştüğünde yay kuvveti üstün gelir, kontak kapanır ve pompa yeniden devreye girer. Kontağın açtığı basınca kesme basıncı, kapattığı basınca devreye girme basıncı denir. İkisi arasındaki fark, setin çalışma bandıdır.

Şalterin ölçtüğü tek şey, bağlandığı noktadaki basınçtır. Debiyi, sıcaklığı, seviyeyi veya pompanın gerçekten su bastığını bilmez. Bu yüzden doğru ayarlanmış bir şalter bile tek başına yeterli bir koruma değildir; kuru çalışma koruması ve emniyet grubu ayrı elemanlardır. Uygun setler /urunler/pompa-sistemleri/kullanim-suyu-hidroforlari sayfasında listelenmektedir.

02Şalterin iki vidası hangisidir, hangisi neyi değiştirir?

Mekanik şalterin kapağı açıldığında iki yay görülür: gövdenin ortasında duran büyük yay ve genellikle kenarda, daha kısa ve ince olan küçük yay. Büyük yay kesme basıncını, yani üst sınırı belirler. Küçük yay diferansiyeli, yani üst sınır ile alt sınır arasındaki farkı belirler. Hidrofor basınç şalteri vidası hangisi sorusunun cevabı budur ve gövde üzerindeki damgalar da bunu doğrular.

Kritik ayrıntı şudur: büyük yayı sıktığınızda hem üst hem alt sınır birlikte yükselir, aralarındaki fark değişmez. Yani büyük yay bandı yukarı ya da aşağı kaydırır. Küçük yayı sıktığınızda ise üst sınır sabit kalır, alt sınır aşağı iner; band genişler. Bu davranış farkını bilmeyen teknisyen tek vidayla iki değeri birden tutturmaya çalışır ve saatlerce ayarda kaybeder.

Gövdedeki damgalar üreticiye göre değişir. Yaygın olanlar büyük yay için basınç aralığını, küçük yay için fark aralığını gösterir. Damgalardaki oklar yayın hangi yöne sıkıldığında değerin arttığını belirtir; genel kural, saat yönünde çevirmenin değeri artırmasıdır. Emin olunmayan durumda vida yarım tur çevrilir ve manometreden gerçek etki okunur.

03Ayara başlamadan önce hangi değerler ölçülmeli?

Ayara başlamadan önce üç değer bilinmelidir: tesisatın en üst kullanım noktasının kot farkı, pompanın kapalı vana basıncı ve tankın mevcut ön basıncı. Bu üçü bilinmeden yapılan her ayar tahmindir. Kot farkı projeden veya kolon şemasından, kapalı vana basıncı pompanın eğri dokümanından, ön basınç ise tank sübabından manometreyle okunur.

Kot farkı metreden mSS'ye birebir çevrilir: 1 metre yükseklik 1 mSS, yaklaşık 0,098 bar demektir. Pratikte 10 metre yaklaşık 1 bar kabul edilir. En üst katın duş başlığı zemine göre 24 metre yukarıdaysa, yalnız suyu oraya taşımak için 2,4 bar gereklidir; akış için gereken artık basınç bunun üzerine eklenir.

Gerekli aletler kısadır: 0 ila 10 bar aralığında, tercihen 1,5 doğruluk sınıfında bir kontrol manometresi, tank sübabına uyan bir hava basınç ölçer, yıldız ve düz uçlu tornavida, kontrol kalemi ya da pens ampermetre, kilitle-etiketle seti. Hattın üzerinde ayrı bir kontrol manometresi yoksa /urunler/tesisat-ekipmanlari/manometre sayfasındaki ürünlerden biri şalter yakınına takılmalıdır.

04Adım adım ayar prosedürü nedir?

Hidrofor devreye alma prosedürü on adımdan oluşur ve adımların sırası kritiktir. Aşağıdaki sıra, tank ön basıncını şalter ayarından önce yapılandırır; çünkü ön basınç değişince şalterin gördüğü basınç eğrisi de değişir ve daha önce yapılmış şalter ayarı geçersiz kalır.

• 1. adım: Pano şalterini indir, ana sigortayı kapat, kilitle ve etiketle. Pompa uçlarında gerilim olmadığını ölç.
• 2. adım: Emme ve basma vanalarını kapat, tahliye musluğunu açarak hattı ve tankı boşalt. Manometre sıfırı göstermelidir.
• 3. adım: Tank sübabından ön basıncı ölç. Hedef değer, planlanan devreye girme basıncının 0,2 bar altıdır.
• 4. adım: Ön basıncı kompresörle ya da sübaptan hava boşaltarak hedefe getir. Ölçümü hava tamamen dengelendikten sonra tekrarla.
• 5. adım: Şalterin kapağını sök, iki yayın da mevcut konumunu not et veya fotoğrafla. Geri dönüş noktası bu olacaktır.
• 6. adım: Küçük yayı en düşük fark konumuna al. Böylece büyük yayla yapılan ayar tek başına gözlenebilir.
• 7. adım: Vanaları aç, enerjiyi ver, pompayı çalıştır ve büyük yayla kesme basıncını hedef üst sınıra getir. Her yarım turdan sonra bir çevrim bekle.
• 8. adım: Enerjiyi tekrar kes, küçük yayla fark bandını hedef değere aç, enerjiyi ver ve alt sınırı manometreden doğrula.
• 9. adım: Bir musluğu yavaşça açarak basıncı düşür, devreye girme ve kesme değerlerini oku, gerekirse ince ayar yap.
• 10. adım: En az üç tam çevrim izle, değerlerin tekrarlanabilir olduğunu gör, kapağı kapat ve ayar değerlerini etikete yaz.

Adımlar arasında acele edilmemelidir. Diyaframın yeni basınca oturması birkaç saniye sürer; vida çevrildikten hemen sonra okunan değer gerçek ayar değeri değildir. Her müdahaleden sonra sistemin bir kez tam olarak çalışıp durması beklenir.

05Tank ön basıncı nasıl ölçülür ve ayarlanır?

Tank ön basıncı, membranlı genleşme tankının su tarafı tamamen boşken hava odacığında ölçülen basınçtır. Doğru değer, pompanın devreye girme basıncının 0,2 bar altındadır. Bu 0,2 barlık pay, membranın flanşa tam yapışmadan önce suyun tahliye olmasını sağlar ve membranın her çevrimde kenardan katlanarak yorulmasını önler.

Ölçüm mutlaka su tarafı boşken yapılır. Hat basınçlıyken sübaptan okunan değer, membranın iki tarafındaki dengeye bağlı olduğu için ön basıncı değil hat basıncını gösterir ve teknisyeni yanıltır. Boşaltma için setin altındaki tahliye musluğu açılır, manometre sıfıra düşene kadar beklenir, sonra plastik kapak sökülüp lastik sübaptan ölçüm alınır.

Hesap basittir. Devreye girme basıncı 3,0 bar planlanmışsa ön basınç 3,0 − 0,2 = 2,8 bar olur. Devreye girme 4,5 bar ise ön basınç 4,3 bardır. Değer düşükse araç lastiği pompası ya da küçük bir kompresörle hava basılır; yüksekse sübap iğnesine bastırılarak boşaltılır. Her iki durumda da son ölçüm, hava dengelendikten en az bir dakika sonra tekrarlanır.

Kullanılabilir hacim doğrudan bu ayara bağlıdır. Membranlı tankta faydalı su hacmi yaklaşık olarak şu bağıntıyla bulunur: Vf = Vt × (Pmax − Pmin) / (Pmax + 1). 100 litrelik bir tankta üst sınır 5,0 bar, alt sınır 3,5 bar ise Vf = 100 × 1,5 / 6,0 = 25 litre eder. Aynı tankta band 0,8 bara daraltılırsa faydalı hacim 100 × 0,8 / 6,0 = 13,3 litreye iner ve pompa neredeyse iki katı sıklıkta kalkar. Tank seçenekleri /urunler/isitma-sistemleri/genlesme-tanki sayfasında incelenebilir.

06Alt sınır nasıl belirlenir? Son kat gereksinimi

Alt sınır, yani devreye girme basıncı, en elverişsiz kullanım noktasında istenen akış basıncını sağlayacak en küçük değerdir. Formülü üç terimlidir: alt sınır = kot farkı + armatür artık basıncı + boru sürtünme kaybı. Bu üç terim toplandıktan sonra 0,2 ila 0,3 bar emniyet payı eklenir ve değer 0,1 bar hassasiyetle yuvarlanır.

Kot farkı, şalterin bağlı olduğu noktadan en üst kullanım armatürüne kadar olan düşey mesafedir. Armatür artık basıncı, o armatürün kabul edilebilir debide çalışması için kendi girişinde bulunması gereken basınçtır: standart lavabo bataryası için 0,5 ila 1,0 bar, yağmurlama duş başlığı için 1,5 ila 2,0 bar, termostatik bataryalı duş için 1,0 ila 1,5 bar, çamaşır ve bulaşık makinesi için 1,0 bar tipik değerlerdir. Boru sürtünme kaybı ise kolon boyunca metre başına 0,01 ila 0,03 bar arasında değişir.

Son katta su basmıyor şikâyetinin büyük çoğunluğu bu hesabın yapılmamış olmasından doğar. Şalterin alt sınırı 2,0 bara ayarlanmış, oysa en üst duş 22 metre yukarıda ve termostatik batarya 1,2 bar istiyorsa gereken en az 2,2 + 1,2 + 0,4 = 3,8 bardır. Pompa durduğu anda üst kat susuz kalır; bu bir pompa arızası değil, bir ayar hatasıdır.

07Üst sınır nasıl belirlenir? Kapalı vana basıncı sınırı

Üst sınır, alt sınır ile seçilen fark bandının toplamıdır; ancak hiçbir koşulda pompanın kapalı vana basıncının altında kalmalıdır. Kapalı vana basıncı, pompanın sıfır debide üretebildiği en yüksek basınçtır ve pompa eğrisinin sol uç noktasında okunur. Üst sınır bu değerin üzerine ayarlanırsa pompa istenen basınca hiç ulaşamaz, kontak hiç açmaz ve set durmadan çalışır.

Uygulamada üst sınır, kapalı vana basıncının en fazla yüzde 85'i seçilir. Örneğin pompanın kapalı vana basıncı 62 mSS, yani yaklaşık 6,2 bar ise üst sınır en çok 6,2 × 0,85 = 5,3 bar olmalıdır. Bu yüzde 15'lik pay, emme tarafındaki basınç değişimlerini, çark aşınmasını ve motorun sıcak halde eğri üzerinde bir miktar geri düşmesini karşılar.

Hidrofor sürekli çalışıyor durmuyor şikâyetinin en yaygın nedeni tam olarak budur. Teknisyen konfor artsın diye büyük yayı sıkar, üst sınırı 6,5 bara çıkarır, pompa 5,9 barın üzerine çıkamaz ve kontak hiç açmaz. Sonuç, sürekli çalışan motor, ısınan salmastra ve birkaç gün içinde gelen sargı arızasıdır. Doğru davranış, üst sınırı düşürmek ve gerekiyorsa daha yüksek basmalı bir pompa seçmektir.

Üst sınırın ikinci kısıtı tesisatın kendisidir. Konut tesisatlarında armatür girişinde 5 barın üzerindeki basınç hem gürültü hem sızıntı üretir; bu durumda kolon başına /urunler/tesisat-ekipmanlari/basinc-dusurucu sayfasındaki ürünlerden bir basınç düşürücü konur. Emniyet grubu ise /urunler/vana-sistemleri/emniyet-vanalari sayfasından seçilir ve açma basıncı üst sınırın en az 1 bar üzerine ayarlanır.

08Fark bandı neden 1,0 ila 1,5 bar seçilir?

Fark bandı, kesme basıncı ile devreye girme basıncı arasındaki farktır ve kullanım suyu hidroforlarında tipik olarak 1,0 ila 1,5 bar seçilir. Bandın alt sınırını motorun kalkış sayısı, üst sınırını kullanıcı konforu belirler. Bu iki kısıt arasındaki pencere dardır ve keyfi değildir.

Band daraldıkça faydalı tank hacmi küçülür, pompa daha sık kalkar. Yukarıdaki formülle 100 litrelik tankta 1,5 barlık band 25 litre faydalı hacim verirken 0,5 barlık band yalnız 8,3 litre verir. Saatte 3 m³, yani 3.000 litre çeken bir tesisatta ilk durumda 3.000 / 25 = 120 çevrim, ikinci durumda 3.000 / 8,3 = 361 çevrim oluşur. Hidrofor çok sık devreye giriyor şikâyetinin arkasındaki aritmetik budur.

Band genişledikçe ise musluktaki basınç farkı hissedilir hale gelir. 2 barın üzerindeki bandlarda duş sıcaklığı çevrim boyunca dalgalanır, termostatik bataryalar ötme sesi çıkarır. 1,0 ila 1,5 bar aralığı, kabul edilebilir konfor ile makul çevrim sayısını aynı anda tutturan penceredir.

Motor gücüne göre saatte izin verilen kalkış sayısı da bir sınırdır. 1,1 kW'a kadar motorlarda saatte 30, 2,2 kW'a kadar 20, 4 kW'ın üzerinde 15 kalkış üst sınır kabul edilir. Hesaplanan çevrim sayısı bu sınırı aşıyorsa çözüm bandı genişletmek değil, tank hacmini büyütmektir; çünkü band genişletmek konforu bozar, tank büyütmek bozmaz.

09Birinci sayısal örnek: sekiz katlı apartman

Sekiz katlı, daire başına ortalama 3,5 kişi barındıran bir apartmanda bodrumdaki hidrofor setinin ayar değerlerini baştan sona çıkaralım. Veriler şöyledir: şalter kotu ile en üst duş başlığı arasındaki düşey mesafe 24 metre, en üst kattaki armatür termostatik duş bataryası, kolon boyu 26 metre, tank hacmi 200 litre, pompanın kapalı vana basıncı 68 mSS, motor gücü 2,2 kW, tepe debisi 6 m³/h.

Alt sınır hesabı: kot farkı 24 m = 2,4 bar; termostatik batarya artık basıncı 1,2 bar; kolon sürtünme kaybı 26 m × 0,02 bar/m = 0,52 bar; emniyet payı 0,28 bar. Toplam 2,4 + 1,2 + 0,52 + 0,28 = 4,4 bar. Alt sınır 4,4 bar seçilir.

Üst sınır hesabı: fark bandı 1,2 bar seçilirse üst sınır 4,4 + 1,2 = 5,6 bar olur. Kontrol: kapalı vana basıncı 68 mSS = 6,8 bar; izin verilen üst sınır 6,8 × 0,85 = 5,78 bar. 5,6 bar bu sınırın altındadır, ayar uygundur.

Tank ön basıncı: 4,4 − 0,2 = 4,2 bar. Faydalı hacim: Vf = 200 × (5,6 − 4,4) / (5,6 + 1) = 200 × 1,2 / 6,6 = 36,4 litre. Tepe debisi 6 m³/h = 6.000 litre/saat olduğunda saatlik çevrim sayısı 6.000 / 36,4 = 165 olur ki bu, 2,2 kW motor için izin verilen saatte 20 kalkışın çok üzerindedir.

Yorum: hesap, ayarın değil boyutlandırmanın yetersiz olduğunu gösteriyor. İzin verilen 20 çevrim için gereken faydalı hacim 6.000 / 20 = 300 litredir; bu da aynı bandda 300 × 6,6 / 1,2 = 1.650 litrelik tank demektir. Kazan dairesine sığmayacak bu hacim yerine doğru çözüm, iki pompalı kademeli çalışma ya da frekans kontrollü set kurmaktır. Şalter ayarı bu binada semptomu hafifletir, sorunu çözmez.

10İkinci sayısal örnek: iki katlı müstakil villa

İki katlı, çatı katı olmayan bir villada hidrofor setinin ayarını çıkaralım. Veriler: şalter kotu ile en üst duş arasındaki mesafe 7 metre, en üst armatür yağmurlama duş başlığı, kolon boyu 11 metre, tank hacmi 80 litre, pompanın kapalı vana basıncı 48 mSS, motor gücü 1,1 kW, tepe debisi 2,4 m³/h.

Alt sınır: kot farkı 7 m = 0,7 bar; yağmurlama duş artık basıncı 1,8 bar; kolon kaybı 11 m × 0,015 bar/m = 0,17 bar; emniyet payı 0,23 bar. Toplam 0,7 + 1,8 + 0,17 + 0,23 = 2,9 bar. Alt sınır 2,9 bar seçilir.

Üst sınır: fark bandı 1,3 bar seçilirse üst sınır 2,9 + 1,3 = 4,2 bar. Kontrol: 4,8 × 0,85 = 4,08 bar. 4,2 bar bu sınırın hemen üzerinde kaldığı için band 1,1 bara daraltılır ve üst sınır 4,0 bar yapılır. Ayar değerleri: alt 2,9 bar, üst 4,0 bar, ön basınç 2,7 bar.

Faydalı hacim: Vf = 80 × (4,0 − 2,9) / (4,0 + 1) = 80 × 1,1 / 5,0 = 17,6 litre. Tepe debisinde saatlik çevrim 2.400 / 17,6 = 136 olur; ancak villada tepe debisi günde toplam 20 dakika sürer. Günlük gerçek tüketim 0,9 m³ ise günlük çevrim 900 / 17,6 = 51 olur ki 1,1 kW motorun saatte 30 kalkış sınırı, günün hiçbir saatinde aşılmaz.

Yorum: aynı ayar mantığı iki binada tamamen farklı sonuç verdi. Apartmanda şalter ayarı yetmedi, villada fazlasıyla yetti. Karar ölçütü ayar değerlerinin kendisi değil, ayarla ortaya çıkan çevrim sayısının motor sınırına oranıdır. Villada tek kademeli çözümler için /urunler/pompa-sistemleri/jet-pompalar sayfası da değerlendirilebilir.

11Kat sayısına göre tipik ayar tablosu nedir?

Aşağıdaki tablo, şalterin bodrum kotunda bağlı olduğu, kat yüksekliğinin 3 metre alındığı ve en üst armatürün termostatik duş bataryası olduğu tipik konut tesisatları için başlangıç değerlerini verir. Bu değerler hesabın yerini tutmaz; ölçüm yapılamayan durumlarda ilk ayar noktası olarak kullanılır ve sahada doğrulanır.

Tablodaki değerler tek bölgeli tesisat içindir. Sekiz kattan yüksek binalarda tek bölge yerine iki bölgeli çözüm tercih edilir: alt bölge şebekeden ya da düşük basınçlı setten, üst bölge yüksek basınçlı setten beslenir. Aksi halde alt katlardaki armatür basıncı 6 barı aşar, gürültü ve sızıntı kaçınılmaz olur.

12Ayar doğru mu? En az üç çevrim nasıl izlenir?

Ayarın doğruluğu tek bir okumayla değil, art arda en az üç tam çevrimin tekrarlanabilirliğiyle doğrulanır. Bir çevrim, pompanın devreye girmesi, kesme basıncına ulaşıp durması ve tüketimle yeniden devreye girmesidir. Üç çevrimde okunan alt ve üst değerler arasındaki sapma 0,15 barı geçmemelidir.

İzleme şöyle yapılır. Bir musluk yaklaşık yarım debide açılır, kontrol manometresi gözlenir. Pompanın kapandığı andaki basınç not edilir, musluk açık kalırken basıncın düşüşü izlenir ve pompanın kalktığı andaki basınç not edilir. Aynı ölçüm iki kez daha yinelenir. Üç kesme değeri ve üç devreye girme değeri kaydedilir.

Sapmanın büyümesi belirli arızalara işaret eder. Kesme basıncı her çevrimde bir miktar düşüyorsa büyük yay oturmamıştır ya da kilit somunu sıkılmamıştır. Devreye girme basıncı kayıyorsa tank ön basıncı ölçüm sırasında değişmiştir, yani membran delinmiş olabilir. Her iki değer de düzensiz seğiriyorsa şalter kontakları oksitlenmiştir ve gövde değişmelidir.

Çevrim süresi de kaydedilmelidir. Musluk kapalıyken pompanın kendiliğinden kalkması, tesisatta sızıntı ya da çek valfte kaçak demektir. Bu durumda ayarla uğraşmadan önce sızdırmazlık giderilir; kaçak olan bir hatta hiçbir şalter ayarı kararlı çalışmaz. Hat üzerindeki tortu kaynaklı kaçaklar için /urunler/tesisat-ekipmanlari/pislik-tutucu sayfasındaki elemanlar kontrol edilmelidir.

13Elektrik güvenliği: neden kilitle ve etiketle?

Basınç şalterinin kapağı açıldığında kontak uçları ve besleme klemensleri açıkta kalır; bu noktalarda üç fazlı setlerde 400 volt, tek fazlı setlerde 230 volt bulunur. Bu yüzden kapak yalnız enerji kesildikten, pano kilitlendikten ve uçlarda gerilim olmadığı ölçüldükten sonra açılır. Basınç şalteri ayarı, gerilim altında yapılabilecek bir iş değildir.

Kilitle-etiketle disiplini üç adımdır: şalteri kapatma konumuna getir, kilit takarak fiziksel olarak açılmasını engelle, üzerine kimin çalıştığını ve saati yazan etiketi as. Kilidin anahtarı işi yapan kişinin üzerinde kalır. Otomatik yeniden devreye girme özelliği olan panolarda ayrıca kumanda gerilimi de ayrılmalıdır; yalnız güç devresini kesmek yeterli değildir.

Kazan dairesi ve hidrofor odaları ıslak ortamlardır. Topraklama sürekliliği ölçülmeli, pompa gövdesi ile ana topraklama barası arasındaki direncin 1 ohmun altında olduğu doğrulanmalıdır. Kaçak akım koruma rölesi 30 miliamper hassasiyetinde olmalı ve test tuşuyla çalıştığı denetlenmelidir. Şalter gövdesinin koruma sınıfı, ıslak ortamlarda en az toz ve su sıçramasına dayanıklı düzeyde olmalıdır.

14Kuru çalışma koruması ve minimum basınç şalteri nasıl kurulur?

Kuru çalışma koruması, emme tarafında su kalmadığında pompayı durduran bağımsız korumadır. Basınç şalteri bu işi yapmaz; emmede su yokken pompa boşta döner, basınç yükselmez, şalter kontağı hiç açmaz ve pompa mekanik salmastra kuruyana kadar çalışır. Salmastranın kuru çalışmaya dayanma süresi çoğu pompada 30 ila 90 saniyedir.

Hidrofor kuru çalışma koruması üç yöntemle kurulur. Birincisi, emme hattına takılan minimum basınç şalteridir; emme basıncı ayar değerinin altına indiğinde kumanda devresini keser. Depodan beslenen setlerde tipik ayar 0,3 ila 0,5 bardır. İkincisi, depo içine yerleştirilen seviye elektrotu ya da şamandıradır. Üçüncüsü, motor akımını izleyen ve boşta dönmede düşen akımı algılayan kuru çalışma rölesidir.

Minimum basınç şalteri, emme hattına, pompa girişi ile emme vanası arasına takılır. Ayar değeri, mevcut en düşük emme basıncının 0,2 bar altına ayarlanır ve otomatik geri dönüş yerine elle kurmalı tip tercih edilir. Elle kurmalı tip, koruma devreye girdiğinde teknisyenin sebebi araştırmasını zorunlu kılar; otomatik tip aynı arızayı gün boyu tekrarlayarak pompayı bitirir.

Yangın hatlarında kural farklıdır. TS EN 12845 ve NFPA 20 kapsamındaki yangın pompalarında kuru çalışma koruması pompayı durduramaz; pompa, yangın süresince çalışmaya devam etmek zorundadır ve koruma yalnız alarm verir. Bu setlerde şalter ayarı ve otomasyon mantığı /urunler/pompa-sistemleri/yangin-hidroforlari sayfasındaki ürün ailesine özgüdür ve konut mantığıyla karıştırılmamalıdır.

15Şalterin kendisi arızalı mı? Nasıl anlaşılır?

Hidrofor basınç şalteri arızası dört belirtiyle kendini gösterir: kontak seğirmesi, ayar değerinin zamanla kayması, hiç kesmeme ve hiç kapamama. Bu belirtilerin her biri farklı bir iç bozulmaya karşılık gelir ve ayarla düzeltilemez; şalter gövdesi değişmelidir.

Kontak seğirmesi, kontak yüzeylerinin ark nedeniyle çukurlaşmasından doğar. Pompa saniyede birkaç kez açıp kapar, panodan tıkırtı duyulur, motor ısınır. Ayar değerinin zamanla kayması, ana yayın yorulmasına ya da diyaframın sertleşmesine işaret eder; aylık ölçümlerde kesme basıncı düzenli olarak düşüyorsa yay yorulmuştur. Hiç kesmeme, üst sınırın pompa kapasitesinin üzerinde olmasından da kaynaklanabilir; bu yüzden önce kapalı vana basıncı kontrol edilir.

Hiç kapamama, yani basınç düştüğü halde pompanın kalkmaması genellikle şalterden değil, bağlantı borusunun tıkanmasından kaynaklanır. Şalteri hatta bağlayan ince nipel, kireç ya da tortu ile dolduğunda diyafram hat basıncını göremez. Nipel sökülüp temizlendiğinde sorun çoğu kez ortadan kalkar. Bu yüzden şalter değiştirmeden önce her zaman bağlantı nipeli sökülüp kontrol edilir.

Basit bir saha testi vardır. Şalter kapağı kapalı ve enerji kesili haldeyken, hattı yavaşça basınçlandırıp bir kontrol kalemi veya süreklilik ölçer ile kontağın açtığı ve kapadığı basınçlar ölçülür. Ölçülen değerler ayar değerlerinden 0,3 bardan fazla saparsa şalter mekanik olarak bozulmuştur. Bu test, hattı boşaltmadan ve pompa çalıştırmadan yapılabildiği için hızlıdır.

16Frekans kontrollü sette bu ayarların karşılığı nedir?

Frekans kontrollü setlerde mekanik şalterin üç ayarı, sürücü menüsündeki üç sayısal parametreye karşılık gelir: set basıncı, denetleyici kazancı ve uyku eşiği. Mekanik şalterdeki band mantığı ortadan kalkar; sistem tek bir basınç değerini sürekli korumaya çalışır ve tüketim durduğunda kendini uykuya alır.

Set basıncı, mekanik sistemdeki alt sınırın karşılığıdır ve aynı formülle hesaplanır: kot farkı, artık basınç, sürtünme kaybı ve emniyet payının toplamı. Fark şudur: mekanik sette bu değer bandın alt ucudur ve basınç sürekli bunun üzerinde dolaşır; frekans kontrollü sette bu değer hedefin kendisidir ve sapma tipik olarak 0,2 barın altında kalır. Bu yüzden aynı bina için frekans kontrollü setin set basıncı, mekanik setin alt sınırıyla neredeyse aynıdır ama üst sınırı yoktur.

Denetleyici kazancı, ölçülen basınç ile hedef arasındaki farkın devir komutuna ne hızda dönüştüğünü belirler. Kazanç yüksek seçilirse sistem her küçük tüketim değişiminde devri sertçe değiştirir, basınç salınır, sürücü ve pompa yorulur. Düşük seçilirse musluk açıldığında basınç geç toparlanır ve kullanıcı bir saniyelik zayıflama hisseder. Sahada başlangıç değeri fabrika ayarı olarak bırakılır, salınım gözlenirse kademeli olarak düşürülür.

Uyku eşiği ve akış algılama, pompanın tüketim bittiğinde durmasını sağlar. İki yöntem kullanılır: devir belirli bir değerin altına indiğinde ve basınç hedefin üzerinde kaldığında uyku moduna geçme, ya da hat üzerindeki bir akış anahtarının sıfır debi bildirmesi. Uyanma, basıncın hedefin belirli bir miktar altına düşmesiyle olur; bu fark tipik olarak 0,3 ila 0,5 bardır ve mekanik şalterdeki diferansiyelin uzak akrabasıdır. Küçük membranlı tank bu setlerde de gereklidir, çünkü sızıntı düzeyindeki minik tüketimlerde pompanın uyanmasını geciktirir.

Ürün karşılığı olarak küçük konutlarda Grundfos SCALA2, tek pompalı sabit basınç uygulamalarında Grundfos CMBE ve Grundfos Hydro Solo-E, çok pompalı binalarda Grundfos Hydro Multi-E kullanılır. Sabit devirli kurulumlarda Grundfos CM ve sürücülü dikey kademeli çözümlerde Grundfos CRE, aynı hesapların uygulandığı diğer seçeneklerdir.

17Ayar sonrası kayıt ve etiketleme nasıl yapılır?

Ayar tamamlandığında değerler yazılı hale getirilmelidir. Şalter kapağının yanına ya da pano kapağının içine yapıştırılan küçük bir etikete alt sınır, üst sınır, tank ön basıncı, ayar tarihi ve ayarı yapanın adı yazılır. Bu kayıt olmadan bir sonraki bakımda kimse mevcut değerlerin bilinçli mi yoksa rastgele mi olduğunu bilemez.

Kaydedilmesi gereken ikinci bilgi, ayarın dayandığı verilerdir: en üst armatürün kotu, kapalı vana basıncı ve tank hacmi. Bina üzerinde bir kat eklendiğinde, çatıya bir daire yapıldığında ya da pompa değiştirildiğinde bu verilerden hangisinin değiştiği ve dolayısıyla ayarın neden yeniden yapılması gerektiği ancak böyle görülür.

Bakım periyodu da etikette belirtilmelidir. Tank ön basıncı altı ayda bir, şalter kesme ve devreye girme değerleri yılda bir ölçülür. Ölçüm sonuçları önceki değerlerle karşılaştırılır; ön basınçta altı ayda 0,3 bardan fazla düşüş varsa membran ya da sübap sızdırıyor demektir. Bu iki ölçüm, bir hidrofor setinin ömrünü belirleyen en ucuz iki bakım kalemidir.

18Sık yapılan 5 hata

Aşağıdaki beş hata, sahada gözlenen ayar kaynaklı arızaların büyük çoğunluğunu oluşturur. Hepsi ortak bir kökten gelir: ölçmeden müdahale etmek.

• Tank ön basıncını ayarlamadan şalterle oynamak. En yaygın hatadır. Ön basınç yanlışken şalter ne kadar doğru ayarlanırsa ayarlansın faydalı hacim yanlış çıkar, pompa ya çok sık kalkar ya da membran her çevrimde katlanarak birkaç ayda delinir. Doğru sıra her zaman önce ön basınç, sonra şalterdir.
• Üst sınırı pompanın kapalı vana basıncının üzerine çıkarmak. Konfor artırma niyetiyle yapılır, sonuç hiç durmayan pompadır. Ayardan önce pompa eğrisindeki sıfır debi noktası okunmalı, üst sınır bu değerin yüzde 85'ini aşmamalıdır.
• Fark bandını konfor için 0,5 bara kadar daraltmak. Basınç sabitlenir ama çevrim sayısı iki üç katına çıkar, motor sargısı ve kontaklar hızla yorulur. Sabit basınç isteniyorsa çözüm bandı daraltmak değil, frekans kontrollü sete geçmektir.
• Alt sınırı en üst kata bakmadan belirlemek. Bodrumdan okunan basıncın son kattaki karşılığı hesaplanmadığında, pompa durur durmaz üst kat susuz kalır. Kot farkı, armatür artık basıncı ve kolon kaybı toplanmadan alt sınır seçilmemelidir.
• Enerjiyi kesmeden kapağı açıp vida çevirmek. Zaman kazandırdığı sanılır; gerçekte hem elektrik çarpma riski taşır hem de ayar sırasında kontak arkı yüzünden yanlış okuma üretir. Her müdahale enerji kesik, her gözlem kapak kapalı yapılır.

19Devreye alma kontrol listesi

Aşağıdaki liste, ayar tamamlandıktan sonra sistemi teslim etmeden önce sırayla denetlenir. Her madde ya sağlanır ya da sağlanana kadar teslim yapılmaz.

• Emme hattı sızdırmazlığı kontrol edildi, hava girişi olmadığı doğrulandı.
• Pislik tutucu sepeti temiz, emme filtresi montajı doğru yönde.
• Tank ön basıncı su tarafı boşken ölçüldü ve devreye girme basıncının 0,2 bar altına ayarlandı.
• Şalter alt ve üst sınırları hesaplanan değerlere ayarlandı, kilit somunları sıkıldı.
• Kontrol manometresiyle en az üç çevrim izlendi, sapma 0,15 barın altında.
• Kuru çalışma koruması takıldı, ayar değeri doğrulandı ve elle kurmalı tipte olduğu görüldü.
• Emniyet vanası açma basıncı üst sınırın en az 1 bar üzerine ayarlandı ve elle boşaltılarak denendi.
• Motor çekiş akımı üç fazda ölçüldü, etiket akımının yüzde 105'ini aşmadığı görüldü.
• Termik röle ayarı motor etiket akımına göre yapıldı, kaçak akım rölesi test tuşuyla denendi.
• Topraklama sürekliliği ölçüldü, pompa gövdesi ile bara arasındaki direnç 1 ohmun altında.
• Çek valf sızdırmazlığı, musluklar kapalıyken basıncın 15 dakika sabit kalmasıyla doğrulandı.
• Titreşim yalıtımı takıldı, esnek bağlantılar montaj boyunda gerilmemiş halde.
• Ayar değerleri etikete yazıldı, bakım periyotları kullanıcıya bildirildi.
• Set üzerindeki vanaların açık, tahliyenin kapalı olduğu son kez görsel olarak denetlendi.

20Sık Sorulan Sorular

Hidrofor basıncı kaç bar olmalı?

Doğru değer bina yüksekliğine bağlıdır, tek bir sayı yoktur. İki katlı bir villada 2,9 ila 4,0 bar, sekiz katlı bir apartmanda 4,5 ila 5,7 bar tipiktir. Değer, en üst armatürün kot farkı, o armatürün istediği artık basınç ve kolon sürtünme kaybının toplamına 0,2 ila 0,3 bar pay eklenerek bulunur. Hazır bir tablodan alınan değer yalnız başlangıç noktasıdır.

Basınç şalterindeki hangi vida basıncı yükseltir?

Büyük yay üst ve alt sınırı birlikte yükseltir; küçük yay yalnız aradaki farkı büyütür ve bunu alt sınırı düşürerek yapar. Basıncın tamamını yükseltmek için büyük yay saat yönünde çevrilir. Küçük yayla alt sınırı yükseltmek mümkün değildir; o vida yalnız bandı daraltır ya da genişletir.

Tank ön basıncını hat basınçlıyken ölçebilir miyim?

Hayır, hat basınçlıyken alınan ölçüm ön basıncı değil membranın iki tarafındaki dengeyi gösterir ve yanıltıcıdır. Doğru yöntem tahliye musluğunu açıp manometre sıfıra düşene kadar suyu boşaltmak, sonra sübaptan ölçmektir. Ölçüm hava dengelendikten en az bir dakika sonra tekrarlanmalı ve iki okuma birbirini tutmalıdır.

Hidrofor sürekli çalışıyor durmuyor, sebebi nedir?

En sık sebep, kesme basıncının pompanın kapalı vana basıncının üzerine ayarlanmış olmasıdır; pompa hedefe ulaşamaz, kontak açmaz. İkinci sebep tesisattaki sürekli sızıntıdır. Üçüncüsü emmede hava ya da su yokluğudur. Önce üst sınırı pompa eğrisiyle karşılaştırın, sonra tüm musluklar kapalıyken basıncın sabit kalıp kalmadığını 15 dakika izleyin.

Hidrofor çok sık devreye giriyor, ayarla düzelir mi?

Kısmen düzelir. Fark bandını genişletmek faydalı tank hacmini artırır ve çevrim sayısını düşürür, ancak 2 barın üzerindeki bandlarda duş konforu bozulur. Kalıcı çözüm tank hacmini büyütmek ya da frekans kontrollü sete geçmektir. Membran delinmişse hiçbir ayar sonuç vermez; tank sübabından su geliyorsa membran değişmelidir.

Son katta su basmıyor, şalteri yükseltmek yeterli mi?

Yalnız pompa yükseklik olarak yetiyorsa yeterlidir. Önce hesap yapın: kot farkı, armatür artık basıncı ve kolon kaybının toplamı, mevcut alt sınırın üzerindeyse alt sınır bu değere çıkarılır. Yeni üst sınır pompanın kapalı vana basıncının yüzde 85'ini aşıyorsa şalter değil pompa yetersizdir ve daha yüksek basmalı bir set gerekir.

Fark bandını ne kadar dar seçebilirim?

Kullanım suyunda pratik alt sınır 0,8 bardır, tipik aralık 1,0 ila 1,5 bardır. Daha dar bandlar faydalı tank hacmini hızla küçültür: 100 litrelik tankta 1,5 bar band 25 litre verirken 0,5 bar band yalnız 8,3 litre verir ve çevrim sayısı üç katına çıkar. Motor gücüne göre saatte 15 ila 30 kalkış üst sınırı aşılmamalıdır.

Kuru çalışma koruması olarak şalter yeterli mi?

Hayır. Basınç şalteri emmede su olup olmadığını göremez; kuru dönen pompa basınç üretemediği için kontak zaten hiç açmaz. Emme hattına ayrı bir minimum basınç şalteri, depoya seviye elektrotu ya da panoya akım izleyen bir röle konmalıdır. Mekanik salmastraların kuru çalışmaya dayanma süresi 30 ila 90 saniyedir.

Ayar sırasında pompayı çalıştırmam gerekiyor, güvenli yolu nedir?

Vida her zaman enerji kesik, pano kilitli ve etiketli haldeyken çevrilir. Ayar yapıldıktan sonra kapak takılır, enerji verilir, gözlem yapılır ve gerekiyorsa döngü tekrarlanır. Kapak açıkken pompa çalıştırılmaz. Islak ortamlarda ayrıca topraklama sürekliliği ölçülmeli ve 30 miliamperlik kaçak akım koruması test tuşuyla denenmelidir.

Frekans kontrollü sette basınç şalteri hiç kullanılmaz mı?

Kullanılır, ancak rolü değişir. Sürücü basıncı bir verici üzerinden okur; mekanik şalter yalnız yedek üst limit koruması ve emme tarafında kuru çalışma kesici olarak kalır. Kullanım basıncı artık set basıncı parametresiyle belirlenir. Küçük membranlı tank yine gereklidir; sızıntı düzeyindeki minik tüketimlerde pompanın gereksiz uyanmasını geciktirir.

Şalter ayarı, doğru boyutlandırılmış bir setin üzerine yapılan son rötuştur; yanlış seçilmiş bir pompayı kurtarmaz. Projenizin kot farkını, tepe debisini ve mevcut pompa eğrisini bize iletirseniz mühendislik ekibimiz ayar değerlerini ve gerekiyorsa doğru set alternatifini birlikte çıkarsın. Ürün ailesini /urunler/pompa-sistemleri/kullanim-suyu-hidroforlari sayfasından inceleyebilir, saha desteği için /iletisim üzerinden bize ulaşabilirsiniz.