Hidrofor Çalışıyor Ama Su Basmıyor: 10 Olası Neden, Ölçüm Prosedürü ve Çözüm Adımları

Hidrofor çalışıyor ama su basmıyor şikâyetinin arkasında neredeyse her zaman emiş tarafındaki bir kusur vardır: pompa suyla doldurulmamıştır, emiş hattı hava yapmaktadır, dip klapesi ya da filtre tıkalıdır. Motorun dönmesi suyun geldiği anlamına gelmez; teşhis emişten başlar.

Bu yazıda sırasıyla şunları bulacaksınız:

• Motor dönerken debinin sıfır kalmasının fiziksel nedeni ve ilk beş dakikada yapılacak kontroller
• Emiş ve basma manometresiyle adım adım ölçüm prosedürü, okunan değerlerin anlamı
• On olası nedenin her biri için belirti, ölçüm adımı ve çözüm
• Emme derinliği sınırının hesabı ve kendinden emişli pompanın gerçek limiti
• Emme hattı için sayısal bir emişte net pozitif yük hesabı ve kavitasyon yorumu
• Ters dönen üç fazlı motorun faz sırasıyla düzeltilmesi
• Basınç şalteri ve kuru çalışma korumasının kilitlenme mantığı
• Sık yapılan beş hata, devreye alma kontrol listesi ve sık sorulan sorular

01Hidrofor su basmıyor ama motor dönüyorsa fiziksel olarak ne oluyor?

Santrifüj pompa hava basamaz. Çarkın ürettiği basınç farkı, taşıdığı akışkanın yoğunluğuyla doğru orantılıdır ve havanın yoğunluğu suyun yaklaşık 830'da biridir. Gövdesi hava dolu bir pompa, su ile 45 mSS üretecek devirde havayla ancak 0,05 mSS mertebesinde bir fark üretir; bu da emiş hattındaki suyu birkaç santimetre bile yukarı çekmeye yetmez.

Sonuç şudur: motor anma devrinde döner, akım çeker, gövde ısınır, manometre neredeyse hiç oynamaz ve hattan su gelmez. Kullanıcı bunu "pompa çalışıyor ama boşa dönüyor" diye tarif eder. Elektrik tarafı sağlamdır; hidrolik zincir kopmuştur.

Bu yüzden arıza aramanın doğru sırası hidroliktir: önce emiş, sonra çark, sonra basma hattı, en sonda kontrol ekipmanı. Elektrik panosuna bakmak çoğu vakada zaman kaybıdır, çünkü motor zaten dönüyordur. Basınçlandırma seti seçenekleri /urunler/pompa-sistemleri/kullanim-suyu-hidroforlari sayfasında listelenmektedir.

02Arızayı hangi sırayla ayıklamalı? Beş dakikalık ilk tarama

İlk taramanın amacı on nedeni üçe indirmektir. Sırayla dört şey bakılır ve her biri saniyeler alır. Bu tarama tamamlanmadan hiçbir parça sökülmez.

Birinci adım gözle bakmaktır: dolum tapası açılır. Gövdeden su taşmıyorsa neden büyük olasılıkla doldurmama ya da emiş hattında hava kaçağıdır. İkinci adım dinlemektir: gövdeden çakıl sesi geliyorsa kavitasyon, metalik sürtme sesi geliyorsa çark ya da rulman, düzgün fakat boş bir uğultu geliyorsa hava vardır.

Üçüncü adım manometreyi izlemektir: basma basıncı sıfıra yakınsa hidrolik zincir kopuktur, normal fakat debi yoksa basma hattında kapalı bir vana ya da tıkanma vardır. Dördüncü adım akım ölçmektir: pens ampermetre anma akımının yüzde 40'ının altını gösteriyorsa pompa boşta dönüyordur, anma akımının üstünü gösteriyorsa yüklüdür ve sorun basma tarafındadır.

Bu tablo bir teşhis değil, yön tayinidir. Her satırın altındaki gerçek doğrulama aşağıdaki bölümlerde ayrı ayrı anlatılmaktadır.

03Manometre ile emiş ve basma ölçüm prosedürü nasıl uygulanır?

Hidrofor manometre ölçümü, arızanın emişte mi basmada mı olduğunu tek işlemde ayıran yöntemdir. İki ölçüm noktası gerekir: emiş flanşına en yakın noktada bir vakummetre veya bileşik manometre, basma flanşında bir basınç manometresi. İkisi de pompa merkezinden en fazla 30 cm uzağa, kararlı bir düz boru parçasına bağlanır.

Prosedür şu sırayla uygulanır. Pompa durdurulur, iki cihaz da bağlanır ve sıfır okumaları not edilir. Sistem su ile doldurulur, hava tahliye tapası açık tutularak kabarcık çıkışı bitene kadar beklenir. Pompa çalıştırılır ve basma vanası tam kapalı halde 15 saniye izlenir; okunan değer kapalı vana basıncıdır ve pompa eğrisindeki sıfır debi noktasına karşılık gelir. Bu değer eğridekinin yüzde 90'ının altındaysa çark, aşınma halkası ya da devir sorunu vardır.

Sonra basma vanası yavaşça, tasarım debisi görülene kadar açılır. Bu noktada üç değer birlikte kaydedilir: emiş basıncı, basma basıncı ve akım. Pompanın ürettiği toplam yükseklik şöyle hesaplanır: H = (Pbasma − Pemiş) × 10,2, burada basınçlar bar, sonuç mSS'dir. İki manometre arasındaki kot farkı 0,5 metreyi geçiyorsa sonuca eklenir.

Bir örnek: emiş −0,35 bar, basma 3,90 bar okuyor. H = (3,90 − (−0,35)) × 10,2 = 4,25 × 10,2 = 43,4 mSS. Pompanın o debideki katalog değeri 45 mSS ise fark yüzde 4'tür ve normaldir. Aynı pompa 28 mSS üretiyorsa çark aşınmış ya da devir düşüktür.

04Birinci neden: emiş hattında hava ve pompanın suyla doldurulmaması

Emiş hattında hava, hidroforun su basmamasının en sık nedenidir ve kendinden emişli olmayan pompalarda tek başına arızanın tamamını açıklar. Pompa gövdesi ve emiş borusu ilk çalıştırmadan önce tamamen su ile doldurulmamışsa çark hava döndürür, vakum oluşmaz ve emiş hiç başlamaz.

Belirti nettir: motor sessiz ve düzgün döner, akım anma değerinin yüzde 30 ila 50'sindedir, basma manometresi 0 ila 0,3 bar arasında takılır, gövde birkaç dakika içinde ısınır. Dolum tapası açıldığında su yerine hava çıkar ya da az miktarda su gelip kesilir.

Ölçüm adımı şudur: pompa durdurulur, dolum tapası açılır, hat en üst noktasından su ile doldurulur ve tapadan kesintisiz su taşana kadar beklenir. Sonra tapa kapatılır, pompa çalıştırılır ve manometre izlenir. Basınç 30 saniye içinde kapalı vana değerine tırmanıyorsa neden doğrulanmıştır. Aynı arıza her duruştan sonra tekrarlıyorsa hat su tutmuyordur ve gerçek sorun ikinci bir kusurdur: sızdıran rakor, çatlak dip klapesi ya da emiş borusunda ters eğim.

Çözüm üç kalemdir. Pompa suyla nasıl doldurulur sorusunun sahadaki cevabı, gövdeyi ve emiş borusunu tepe noktasından doldurup hava kalmayana kadar tahliye tapasını açık tutmaktır. Kalıcı çözüm için emiş hattına ayak vanası ve dolum hunisi eklenir; tekrarlayan vakalarda emiş borusu pompaya doğru en az yüzde 1 yükselen kesintisiz eğimle yeniden çekilir. Hava cebi yapan yüksek noktalar kaldırılır.

Emiş borusundaki her rakor, her dirsek ve her vanadan hava girebilir. Su sızdırmayan bir bağlantı hava sızdırabilir, çünkü hat vakum altındadır ve basınç yönü içeri doğrudur. Bu nedenle emiş tarafında keten yerine uygun sızdırmazlık bandı ve tam sıkılmış rakor kullanılır. Bağlantı elemanları için /urunler/tesisat-ekipmanlari/flex-baglantilar sayfasına bakılabilir.

05İkinci neden: emme derinliği kendinden emiş sınırını aşıyor

Kendinden emişli pompanın emme derinliği fiziksel bir tavana çarpar. Deniz seviyesinde atmosfer basıncı 10,33 mSS'dir; teorik emme yüksekliği budur. Gerçek sınır ise sürtünme kayıpları, su buhar basıncı ve pompanın kendi emiş ihtiyacı düşüldükten sonra pratikte 7 ila 8 metredir. Hidrofor emme derinliği kaç metre sorusunun mühendislik cevabı, deniz seviyesinde ve soğuk suda 7 metre, 1.000 metre rakımda 6 metre, sıcak suda daha da azdır.

Belirti şudur: pompa ilk kurulduğunda çalışır, kuyu ya da depo seviyesi düştükçe debi azalır ve bir noktada tamamen kesilir. Emiş manometresi −0,7 bardan derine iner. Ses çakıllıdır. Su seviyesi yükseldiğinde arıza kendiliğinden kaybolur; bu, teşhisi kesinleştiren en güçlü ipucudur.

Ölçüm adımı basittir. Su yüzeyi ile pompa mili merkezi arasındaki düşey mesafe metre cinsinden ölçülür. Buna emiş borusundaki sürtünme kaybı eklenir. Toplam 7 metreyi aşıyorsa neden budur. Rakım için her 1.000 metrede yaklaşık 1,1 mSS düşülür; su sıcaklığı için 40 °C üzerinde ek düşüm yapılır.

Çözüm, pompayı suya yaklaştırmaktır. Sıralı öncelik şudur: pompayı aşağı almak, emiş borusu çapını bir ölçü büyütmek, dirsek sayısını azaltmak, olmazsa dalgıç ya da dik milli pompaya geçmek. Emme derinliği 8 metreyi aşan kuyularda kendinden emişli set ısrarla denenmez; /urunler/pompa-sistemleri/dik-milli-pompalar ve dalgıç çözümleri doğru adrestir. Grundfos SCALA2 gibi kendinden emişli setler 8 metreye kadar tanımlıdır ve bu değer bir hedef değil, aşılmaması gereken tavandır.

06Üçüncü neden: tıkalı emiş filtresi veya dip klapesi

Emiş filtresi tıkanması, debiyi kademeli olarak düşürüp sonunda tamamen kesen sinsi bir nedendir. Filtre ya da dip klapesi süzgeci kum, yosun, kireç ve montaj artıklarıyla dolduğunda emiş tarafındaki basınç kaybı büyür, pompa girişindeki mutlak basınç düşer ve önce kavitasyon, sonra emiş kaybı başlar.

Belirti şudur: arıza bir günde değil haftalar içinde gelişir. Basma basıncı normalin yüzde 60 ila 80'inde kalır, emiş vakumu artar, ses çakıllaşır. Depo temizliği ya da mevsim değişimi sonrası aniden kötüleşme klasik bir işarettir. Kuyularda kum, deniz suyu hatlarında midye, kapalı devrede kaynak curufu tipik faildir.

Ölçüm adımı emiş vakumunu iki noktada okumaktır. Filtre girişi ve filtre çıkışı arasındaki fark 0,2 bardan büyükse filtre tıkalıdır. Tek manometre varsa temiz filtre ile ölçülen değer referans alınır; aynı debide vakum 0,15 bar arttıysa element değişmelidir. Dip klapesi için basit bir test vardır: pompa durdurulup 10 dakika beklenir, emiş hattı basıncı düşüyorsa klape sızdırıyordur.

Çözüm, elementi temizlemek ya da değiştirmek ve tıkanmanın kaynağını kesmektir. Emiş ağzı depo tabanından en az 30 cm yukarıda tutulur, kuyularda kum ayırıcı eklenir, filtre gözenek boyu pompanın izin verdiği partikül boyutuna göre seçilir. Ayrılabilir gövdeli pislik tutucu seçenekleri /urunler/tesisat-ekipmanlari/pislik-tutucu sayfasındadır. Basınç farkını sürekli izlemek için filtrenin iki yanına manometre konur; /urunler/tesisat-ekipmanlari/manometre sayfasında uygun ölçüm aralıkları bulunur.

07Dördüncü neden: çek valf ters takılmış veya sıkışmış

Çek valf yanlış yönde takıldığında pompa hiç debi veremez; sıkışıp kapalı kaldığında da sonuç aynıdır. Bu neden özellikle yeni kurulan ya da bakımdan çıkmış tesislerde görülür ve saatlerce emiş aranmasına yol açar, çünkü emiş tarafı tamamen sağlamdır.

Belirti ayırt edicidir: basma manometresi hızla kapalı vana basıncına tırmanır ve orada kalır, buna rağmen hattan su gelmez. Akım anma değerinin altındadır çünkü pompa sıfır debide çalışmaktadır. Gövde ısınır. Emiş vakumu normal ya da normalden düşüktür. Bu tablo, emiş kaynaklı nedenlerin tam tersidir ve teşhisi kolaylaştırır.

Ölçüm adımı şudur: valf gövdesindeki akış yönü oku hat akış yönüyle karşılaştırılır. Ok yönü doğruysa valf sökülür, klapesi elle hareket ettirilir. Yay kırılmışsa klape kapalı takılı kalır; kireç ya da montaj artığı klapenin altına oturmuşsa yarı açık kalıp gürültü yapar. Sistemde birden çok çek valf varsa hepsi tek tek kontrol edilir; hidrofor setlerinde pompa çıkışında, kollektörde ve bazen genleşme tankı kolunda ayrı valfler bulunur.

Çözüm, valfi doğru yönde takmak ve tipini uygulamaya göre seçmektir. Yaylı disk tipi valfler su darbesini azaltır ama basınç kaybı yüksektir; klapeli tipler kaybı düşük tutar ama kapanma darbesi yapar. Emiş tarafındaki dip klapesi ayrıca hattı su dolu tutar; bu görevi başaramıyorsa her duruştan sonra pompa hava yapar. Vana seçenekleri /urunler/vana-sistemleri/kontrol-vanalari sayfasında incelenebilir.

08Beşinci neden: depo seviyesi düşük veya şamandıra kilitli

Depo su seviyesinin düşmesi ve şamandıra kontağının kilitlenmesi, hidroforun boşa dönmesinin en kolay çözülen fakat en çok gözden kaçan nedenidir. Emiş ağzı su yüzeyinin altında kalmadığı anda pompa hava çeker; şamandıra mekanik olarak sıkıştığında ise depo dolmaz ve seviye sürekli düşük kalır.

Belirti şudur: arıza günün belirli saatlerinde, genelde sabah ve akşam tüketim tepelerinde ortaya çıkar, gece kendiliğinden düzelir. Pompa aralıklarla kısa süre su verip kesilir. Emiş hattından hava çekilirken tipik bir yutma sesi duyulur. Depo kapağı açıldığında seviye emiş ağzına yakındır.

Ölçüm adımı ikilidir. Önce cetvelle seviye ölçülür ve emiş ağzı kotu ile karşılaştırılır; aradaki mesafe emiş çapının en az 2,5 katı olmalıdır, aksi halde girdap oluşur ve yüzeyden hava emilir. Sonra şamandıra elle kaldırılıp indirilir, kontak sesi dinlenir ve avometreyle süreklilik ölçülür. Kontak kirlenmesi, kablo kopması ve şamandıranın depo duvarına ya da merdivene takılması en sık üç kusurdur.

Çözüm, emiş ağzını uygun kota indirmek, üzerine girdap kırıcı plaka koymak ve şamandırayı serbest hareket edecek şekilde yeniden konumlandırmaktır. Depo besleme debisi tüketim debisinden küçükse asıl sorun deponun kendisidir; hacim ya da besleme hattı büyütülmelidir. Elektrotlu seviye rölesi, mekanik şamandıraya göre daha az kilitlenir ve kuru çalışma korumasıyla birlikte kullanılır.

09Altıncı neden: çark aşınmış veya kırılmış

Çark aşınması belirtileri, debiyi ve basıncı aynı anda düşüren tek nedendir ve emişte hiçbir kusur bulunamadığında akla gelmelidir. Çark kanatları kum ile aşındığında, aşınma halkası boşluğu açıldığında ya da kanat kırıldığında pompa aynı devirde çok daha az yük üretir.

Belirti şudur: bozulma aylar içinde yavaşça gelişir, kapalı vana basıncı katalog değerinin altına düşer, akım da düşer çünkü pompa daha az iş yapmaktadır. Kırık kanat varsa titreşim ve dengesizlik belirgindir, rulman ömrü kısalır. Kum çeken kuyu pompalarında ve arıtma dozaj sonrası aşındırıcı su taşıyan hatlarda tipiktir.

Ölçüm adımı kapalı vana testidir. Basma vanası tam kapatılır, manometre okunur, pompa eğrisinin sıfır debi noktasıyla karşılaştırılır. Fark yüzde 10'un altındaysa çark sağlamdır; yüzde 15 ila 25 arası aşınma, yüzde 25 üstü ciddi hasar ya da kırık kanattır. Devir de doğrulanmalıdır: takometre ile ölçülen devir 2.900 d/dk yerine 2.400 d/dk çıkıyorsa sorun çark değil, motor ya da sürücüdür.

Çözüm, çarkı ve aşınma halkasını değiştirmek, aşınmanın kaynağını kesmektir. Kum varsa emiş öncesi ayırıcı, kireç varsa yumuşatma gerekir; /urunler/aritma-sistemleri/yumusatma-sistemleri sayfası bu tarafı kapsar. Çok kademeli setlerde tek kademe hasarlıysa yalnız o kademe değişebilir. Grundfos CR gövdeli dikey çok kademeli pompalarda kademe paketi komple sökülüp yenilenebilir; Grundfos CM ve Grundfos CMBE gövdelerinde çark ve difüzör seti birlikte değiştirilir.

10Yedinci neden: motor ters dönüyor, üç fazda faz sırası hatalı

Ters dönen bir motorda pompa su basar fakat çok az basar; hiç basmadığı da olur. Santrifüj çark ters yönde döndüğünde kanat geometrisi tersine çalışır ve pompa katalog yüksekliğinin ancak yüzde 40 ila 60'ını üretir. Üç fazlı motorlarda bu, iki fazın yer değiştirmesiyle oluşur ve pano bakımından, jeneratör devreye alımından ya da şebeke bakımından sonra ortaya çıkar.

Belirti şudur: dün çalışan sistem, elektrik işi yapıldıktan sonra bugün zayıf basmaktadır. Ses normalden yüksektir, akım anma değerinin altındadır, kapalı vana basıncı belirgin biçimde düşüktür. Tek fazlı motorlarda bu neden yoktur; yardımcı sargı yönü sabittir.

Pompa ters dönüyor mu nasıl anlaşılır sorusunun cevabı iki yöntemdir. Birincisi görseldir: fan kapağındaki ok ile motor fanının dönüş yönü karşılaştırılır, kısa bir çalıştırma yeterlidir. İkincisi ölçümseldir ve daha güvenilirdir: kapalı vana basıncı okunur, sonra pano içinde iki faz yer değiştirilerek tekrar okunur. Yüksek değeri veren bağlantı doğrudur. Fark tipik olarak yüzde 30 ila 60 arasındadır ve tartışmaya yer bırakmaz.

Çözüm, iki fazı değiştirip yön kontrolünü tekrarlamaktır. Kalıcı önlem, panoya faz sırası rölesi koymaktır; bu röle yanlış sırada motoru hiç çalıştırmaz. Frekans sürücülü setlerde yön parametreden değiştirilir, kablo değiştirilmez. Grundfos Hydro Multi-E gibi sürücülü çoklu setlerde yön testi devreye alma prosedürünün zorunlu adımıdır.

11Sekizinci neden: kavitasyon, emişte net pozitif yük yetersizliği

Kavitasyon, pompa girişindeki mutlak basıncın suyun o sıcaklıktaki buhar basıncının altına inmesiyle buhar kabarcıklarının oluşup çarkta çökmesidir. Kabarcıklar çöktüğünde çark yüzeyinden metal koparır, debi düşer, basınç dalgalanır ve ileri aşamada pompa hiç su basmaz.

Belirti şudur: gövdeden çakıl ya da bilye sesi gelir, manometre iğnesi titrer, debi kararsızdır, uzun süre çalışan pompanın çarkında pürüzlü çukurlar görülür. Ses, sıcak su hatlarında ve emme derinliği yüksek kurulumlarda yaz aylarında belirginleşir.

Ölçüm adımı emiş vakumunu okuyup mevcut değeri hesaplamaktır. Pompanın ihtiyaç duyduğu değer katalog eğrisinden okunur ve mevcut değerin ondan en az 0,5 metre yüksek olması istenir. Aradaki emniyet payı 0,5 metrenin altına indiğinde sistem sınırdadır; sıfır ya da negatif olduğunda kavitasyon kaçınılmazdır.

Çözüm sırası şudur: su seviyesini yükseltmek ya da pompayı indirmek, emiş borusunu bir çap büyütmek, dirsek ve vana sayısını azaltmak, filtreyi temizlemek, sıvı sıcaklığını düşürmek, gerekirse daha düşük ihtiyaç değerine sahip pompa seçmek. Devir düşürmek de ihtiyacı azaltır; sürücülü setlerde bu bir ayar meselesidir.

12Emiş hattı için sayısal örnek: mevcut değer nasıl hesaplanır?

Hesap formülü şudur: mevcut değer = atmosfer basıncı − emme yüksekliği − emiş hattı sürtünme kaybı − buhar basıncı. Tüm terimler mSS cinsindendir ve pompa mili merkezine göre yazılır. Emme yüksekliği pompa su seviyesinin üstündeyse eksi, altındaysa artı işaretlidir.

Örnek tesis şudur: İstanbul'da rakım 100 metre, açık depodan emiş, su seviyesi pompa merkezinin 4,0 metre altında, su sıcaklığı 20 °C, tasarım debisi 8 m³/h. Emiş hattı 2 inç çelik boru, düz uzunluk 9 metre, üzerinde 3 adet 90 derece dirsek, 1 adet ayak vanası ve 1 adet pislik tutucu bulunuyor.

Terimleri sırayla koyalım. Atmosfer basıncı 100 metre rakımda 10,33 − 0,11 = 10,22 mSS. Buhar basıncı 20 °C suda 0,24 mSS. Emme yüksekliği 4,0 mSS. Sürtünme kaybı için: 2 inç boruda 8 m³/h debide su hızı yaklaşık 1,1 m/s ve metre başına kayıp yaklaşık 0,035 mSS; 9 metre düz boruda 0,32 mSS. Üç dirsek için eşdeğer uzunluk 3 × 1,5 = 4,5 metre, karşılığı 0,16 mSS. Ayak vanası ve süzgeç 1,20 mSS, temiz pislik tutucu 0,80 mSS. Toplam kayıp 0,32 + 0,16 + 1,20 + 0,80 = 2,48 mSS.

Sonuç: mevcut değer = 10,22 − 4,00 − 2,48 − 0,24 = 3,50 mSS. Pompanın 8 m³/h debideki katalog ihtiyacı 2,8 mSS ise emniyet payı 3,50 − 2,80 = 0,70 metredir ve kabul edilebilir sınırın hemen üstündedir.

Yorum kritik: pislik tutucu kirlenip kaybı 0,80 mSS'den 3,00 mSS'ye çıktığında mevcut değer 1,30 mSS'ye düşer, ihtiyacın altına iner ve pompa kavitasyona girer. Depo seviyesi 1 metre daha düşerse mevcut değer 2,50 mSS olur ve pay tükenir. Bu iki senaryo, sahada "aylardır sorunsuz çalışan pompa neden birden su basmıyor" sorusunun sayısal cevabıdır.

Aynı hesabı emiş borusu 2,5 inç seçilerek tekrarlayalım. Hız 0,70 m/s'ye düşer, metre başına kayıp 0,013 mSS olur, 9 metrede 0,12 mSS; dirsekler 0,06 mSS; ayak vanası büyüdüğü için 0,70 mSS. Toplam kayıp 1,68 mSS'ye iner ve mevcut değer 10,22 − 4,00 − 1,68 − 0,24 = 4,30 mSS olur. Emniyet payı 0,70'ten 1,50 metreye çıkar. Bir çap büyütmenin bedeli birkaç metre borudur; kazancı, pompanın kirli filtreyle bile çalışmaya devam etmesidir.

13Dokuzuncu neden: kapalı veya kısılmış vana

Kapalı bir vana, hidroforun su vermemesinin en basit ve en sık atlanan nedenidir. Basma hattındaki küresel vana, kollektör kelebek vanası, filtre bypass vanası ya da kat vanası kapalı kaldığında pompa sıfır debide çalışır. Emiş tarafında kapalı vana daha tehlikelidir: pompa kuru çalışır ve salmastra kısa sürede zarar görür.

Belirti şudur: basma manometresi kapalı vana basıncına çıkar ve sabit kalır, akım anma değerinin altındadır, gövde ısınır, hiç debi yoktur. Kısmen kapalı vanada ise basınç yüksek fakat debi düşüktür ve vana gövdesinden ıslık sesi gelir. Emiş vanası kapalıysa manometre −0,9 bara yapışır ve pompa kısa sürede aşırı ısınır.

Ölçüm adımı fiziksel vana turudur. Depodan en uzak musluğa kadar hat üzerindeki her vana tek tek elle doğrulanır; kol yönüne güvenilmez, çünkü kırık mil ile kol açık görünürken klape kapalı kalabilir. Kelebek vanalarda disk konumu gövde üzerindeki göstergeden okunur. Basınç düşürücü varsa çıkış ayarı kontrol edilir; kilitlenmiş bir basınç düşürücü de hattı kapatabilir, seçenekler /urunler/tesisat-ekipmanlari/basinc-dusurucu sayfasındadır.

Çözüm, vanayı açmak ve tekrarını önlemektir. Devreye alma sonrası vana konumları etiketlenir, kritik vanalar kilitli açık konumda bırakılır. Bakım sonrası kapalı unutulan vana, servis raporuna kapanış maddesi eklenerek engellenir. Kesme ve ayar vanası seçenekleri /urunler/vana-sistemleri/basinc-vanalari sayfasında bulunur.

14Onuncu neden: basınç şalteri veya kuru çalışma koruması kilitlendi

Hidrofor kuru çalışma koruması ve basınç şalteri, arıza gördüğünde sistemi kilitler ve kendiliğinden açılmaz. Bu, bir kusur değil, tasarlanmış davranıştır: koruma açıldığında pompanın tekrar tekrar denemesi ekipmanı yakar. Ancak kullanıcı açısından sonuç aynıdır, su gelmez.

Belirti şudur: motor hiç dönmez ya da birkaç saniye dönüp durur, panel üzerinde uyarı işareti vardır, elle sıfırlandığında sistem kısa süre çalışıp yeniden kilitlenir. Hidrofor basınç şalteri kilitlendi durumunda şalter kontakları kapanmaz; koruma kilidinde ise kontrol kartı motoru hiç enerjilemez.

Ölçüm adımı üç aşamalıdır. Önce şalter kontakları avometreyle ölçülür; hat basıncı alt ayar değerinin altındayken kontak açıksa şalter arızalıdır. Sonra şaltere giden kılcal boru ve bağlantı ağzı kontrol edilir; kireç tıkanması şaltere yanlış basınç okutur ve bu, en sık görülen kusurdur. Son olarak kuru çalışma sensörünün tipi belirlenir: basınç anahtarlı, akım izlemeli ya da elektrotlu. Akım izlemeli korumada eşik değeri motor etiketine göre yanlış ayarlanmışsa koruma sağlam sistemde bile açar.

Çözüm, önce korumanın haklı olup olmadığını anlamaktır. Koruma su yokluğunu doğru okuduysa asıl neden yukarıdaki dokuz maddeden biridir ve sıfırlamak sorunu ertelemekten başka işe yaramaz. Koruma yanlış okuyorsa kılcal boru temizlenir, şalter ya da sensör değiştirilir, eşik değeri yeniden ayarlanır. Frekans sürücülü setlerde koruma parametreleri menüden okunur ve hata kaydı hangi koşulda kilitlendiğini gösterir. Grundfos SCALA2 ve Grundfos CMBE setlerinde kuru çalışma kilidi elle sıfırlama gerektirir; Grundfos Hydro Multi-E setlerinde deneme sayısı ve bekleme süresi ayarlanabilir.

15Tek fazlı ve üç fazlı setlerde neden listesi nasıl değişir?

Motor besleme tipi, olası nedenleri belirgin biçimde daraltır. Tek fazlı motorlarda faz sırası kaynaklı ters dönüş mümkün değildir; buna karşılık çalıştırma kondansatörü zayıfladığında motor devre dışı devri tutturamaz, pompa düşük basınç üretir ve tablo ters dönüşe benzer.

Üç fazlı motorlarda ise faz kaybı ayrı bir neden olarak eklenir. Üç fazdan biri gittiğinde motor duruyorsa sorun bellidir; yük altında kalkamayıp uğulduyorsa ve akım iki fazda anma değerinin üstüne çıkıyorsa faz kaybı vardır ve termik kısa sürede atar. Bu durumda pompa dönmediği için debi de olmaz.

Ayırt etme yöntemi ölçümdür. Tek fazlı motorda kondansatör kapasitesi ölçülür; etiket değerinin yüzde 80'inin altına düşmüşse değiştirilir. Üç fazlı motorda üç faz akımı ayrı ayrı okunur ve aralarındaki fark yüzde 5'i geçmemelidir. Fark büyükse sargı ya da besleme kusurludur.

16Aynı belirti farklı nedenlerden geliyorsa nasıl ayırt edilir?

Ayırt etmenin anahtarı, belirtileri tek tek değil üçlü kombinasyon halinde okumaktır: emiş basıncı, basma basıncı ve akım. Bu üç değer birlikte okunduğunda on nedenin çoğu tek bir okumada elenebilir. Tek bir manometreye bakarak teşhis koymak, tekrarlayan servis çağrısının ana sebebidir.

Mantık şudur. Basma basıncı yüksek ve akım düşükse zincir basma tarafında kapalıdır; emiş tarafını aramak boşunadır. Basma basıncı düşük ve emiş vakumu derinse sorun emiştedir. Her ikisi de düşük ve akım da düşükse pompa ya boşta dönüyordur ya ters dönüyordur. Basma düşük, emiş normal, akım normalse çark aşınmıştır.

17Sık yapılan 5 hata

Bu beş hata, servis kayıtlarında tekrarlayan çağrıların büyük bölümünü açıklar. Hepsi de doğru ölçümle ilk ziyarette önlenebilir niteliktedir.

• Pompayı doldurmadan çalıştırmak. Kendinden emişli olmayan gövdede kuru çalıştırma, salmastrayı saniyeler içinde bozar. Doldurma tapasından kesintisiz su taşmadan enerji verilmez.
• Emiş borusunu basma borusuyla aynı çapta çekmek. Emiş her zaman bir ölçü büyük seçilir; aynı çap seçildiğinde hız yükselir, kayıp artar ve pompa kirli filtreyle birlikte kavitasyona girer.
• Emiş hattına gereğinden küçük ya da bakımsız filtre koymak. Filtre pompayı korurken emiş şartını bozar; iki yanına manometre konmadan kirlilik seviyesi bilinemez.
• Kuru çalışma korumasını üst üste sıfırlamak ya da devre dışı bırakmak. Koruma, arızanın kendisi değil habercisidir; kilit tekrarlıyorsa emiş ölçülmeden sıfırlanmaz.
• Elektrik işinden sonra dönüş yönünü kontrol etmemek. Üç fazlı sette iki fazın yer değişmesi debiyi yarıya düşürür ve bu, aylarca düşük performans olarak yaşanır.

18Devreye alma kontrol listesi

Aşağıdaki liste yeni kurulan ya da arıza sonrası tekrar devreye alınan her hidrofor için sırasıyla uygulanır. Her madde ölçülebilir bir sonuç üretir; gözle onay yeterli sayılmaz.

• Emiş hattı basınç testi yapıldı, 10 dakikada basınç düşüşü yok, hava kaçağı doğrulandı.
• Pompa gövdesi ve emiş borusu tepe noktasından dolduruldu, tahliye tapasından kabarcıksız su geldi.
• Emiş ağzı su seviyesinin altında, emiş çapının en az 2,5 katı derinlikte ve girdap kırıcı takılı.
• Emiş ve basma manometreleri takılı, ölçüm aralıkları uygun, sıfır okumaları not edildi.
• Emme yüksekliği ölçüldü, mevcut değer hesaplandı, katalog ihtiyacına göre emniyet payı en az 0,5 mSS.
• Dönüş yönü kapalı vana basıncı karşılaştırmasıyla doğrulandı, faz sırası rölesi takılı.
• Kapalı vana basıncı ölçüldü, katalog değerinin yüzde 90'ının üstünde.
• Çek valf yön oku hat yönüyle uyumlu, klape elle serbest hareket ediyor.
• Tasarım debisinde emiş, basma ve akım değerleri kaydedildi, üretilen yükseklik hesaplandı.
• Basınç şalteri alt ve üst ayarları yazıldı, kılcal boru açık, kontaklar ölçüldü.
• Kuru çalışma koruması eşiği motor etiketine göre ayarlandı ve depo boşaltılarak fiilen test edildi.
• Genleşme tankı ön basıncı hat alt ayar değerinin 0,2 bar altına getirildi, /urunler/isitma-sistemleri/genlesme-tanki sayfasındaki tip seçimiyle uyumlu.
• Tüm vana konumları etiketlendi, kritik vanalar açık konumda işaretlendi.
• Devreye alma değerleri tarih ve saatle birlikte tesis dosyasına yazıldı; sonraki arızada referans budur.

19Hangi durumda tamir, hangi durumda değişim doğru karar?

Karar, arızanın kök nedenine ve ekipmanın yaşına bağlıdır. Emişten kaynaklanan nedenlerin tamamı tesisat düzeltmesiyle çözülür ve pompa değişimi gerektirmez; bu, on nedenin altısını kapsar. Pompa değişimi yalnız çark, gövde ve motor hasarında gündeme gelir.

Ekonomik eşik şudur: yedek parça ve işçilik toplamı yeni setin yüzde 50'sini aşıyorsa, pompa 8 yaşın üstündeyse ya da aynı arıza üçüncü kez tekrarlıyorsa değişim doğrudur. Aksi halde parça değişimi hem daha ucuz hem daha hızlıdır.

Değişim kararı verildiğinde seçim, eski setin kopyası olarak yapılmaz. Arızanın nedeni sık kalkıştan ya da uygun olmayan çalışma noktasından geliyorsa yeni set farklı bir kontrol mimarisiyle seçilir. Kendinden emiş sınırında zorlanan bir uygulamada set değil, pompa tipi değişmelidir. Uygun aday ürünler /urunler/pompa-sistemleri/jet-pompalar ve /urunler/pompa-sistemleri/dik-milli-pompalar kategorilerinde bulunur; marka listesi /markalar sayfasındadır.

Set mimarisi seçilirken emiş koşulu belirleyicidir. Su seviyesi pompanın altındaysa ve emme yüksekliği 5 metreyi aşıyorsa kendinden emişli kompakt setler zorlanır; bu koşulda depo pompanın üstüne alınarak emiş pozitif yüke çevrilir. Depo üstte kurulabiliyorsa Grundfos CMBE ya da Grundfos Hydro Solo-E gibi tek pompalı sürücülü setler doğrudan uygundur ve emişte hava kaynaklı arıza yüzeyi büyük ölçüde kapanır. Depo yeri değiştirilemiyorsa emiş hattı yeniden boyutlandırılır ve dip klapesi bakım yapılabilir bir noktaya alınır.

Bu kararın ölçülebilir dayanağı, yukarıdaki sayısal örnekte hesaplanan emniyet payıdır. Pay 1,0 mSS'nin üstüne çıkarılamıyorsa sistem her mevsim aynı arızayı tekrarlar ve servis maliyeti, doğru çözümün maliyetini birkaç yılda geçer. Karar dosyasına emiş ölçüm değerleri, hesap adımları ve depo kot bilgisi birlikte yazılır; bu üçü olmadan yapılan set değişimi kumar olur.

20Sık Sorulan Sorular

Hidrofor çalışıyor ama su basmıyor, ilk ne yapmalıyım?

Önce pompayı durdurun ve dolum tapasını açın. Gövdeden su taşmıyorsa neden emiş tarafındadır: pompa doldurulmamış, hat hava yapmış ya da dip klapesi tutmuyordur. Gövde su doluysa basma hattındaki vanaları ve çek valfi kontrol edin. Bu iki adım vakaların çoğunu ilk beş dakikada ikiye ayırır.

Hidrofor su basmıyor ama manometre yüksek gösteriyorsa sebep ne olabilir?

Basma basıncının yüksek olup debinin sıfır kalması, zincirin pompa çıkışından sonra kapalı olduğunu gösterir. Sırasıyla kapalı ya da kısılmış kesme vanası, ters takılmış veya sıkışmış çek valf, tıkanmış basınç düşürücü ve donmuş hat kontrol edilir. Akımın anma değerinin altında olması bu teşhisi doğrular.

Emiş hattında hava olduğunu nasıl kesin olarak anlarım?

Pompayı durdurup emiş hattını 10 dakika basınç altında bırakın. Basınç düşüyorsa hat sızdırıyordur. İkinci yöntem, dolum tapasından hat doldurulduktan sonra pompayı çalıştırmaktır: sistem çalışıp durdurulduğunda tekrar hava yapıyorsa kaçak rakor, çatlak boru ya da sızdıran dip klapesi vardır.

Hidrofor emme derinliği kaç metre olabilir?

Deniz seviyesinde ve 20 °C suda pratik sınır 7 metredir; sürtünme kayıpları dahil edildiğinde çoğu kurulumda 6 metre daha güvenlidir. Her 1.000 metre rakım yaklaşık 1,1 metre, 40 °C üstü su sıcaklığı ise daha fazla düşüm getirir. Bu sınırın üstünde dalgıç ya da dik milli pompa seçilir.

Pompa ters dönüyor mu nasıl anlaşılır, gözle bakmak yeterli mi?

Gözle fan yönü kontrolü hızlıdır ama tek başına yeterli değildir. Kesin yöntem, basma vanası kapalıyken basıncı okumak, sonra iki fazı değiştirip tekrar okumaktır. Yüksek basınç veren bağlantı doğrudur ve aradaki fark tipik olarak yüzde 30 ila 60'tır. Ölçüm, tartışmayı bitirir.

Çek valf arızası ile tıkalı emiş filtresi nasıl ayırt edilir?

İkisi de debiyi keser ama manometre tabloları zıttır. Ters ya da sıkışmış çek valfte basma basıncı yüksek, emiş basıncı normaldir. Tıkalı filtrede basma basıncı düşük ve oynak, emiş vakumu ise derindir. Emiş vakumunu okuyan tek bir cihaz iki nedeni ayırmaya yeter.

Kavitasyon sesi duyuluyorsa pompayı çalıştırmaya devam edebilir miyim?

Hayır. Kavitasyon çark yüzeyinden metal koparır ve hasar geri dönüşsüzdür; birkaç hafta içinde debi kalıcı olarak düşer. Pompa durdurulur, emiş vakumu ölçülür, filtre temizlenir ve emme yüksekliği kontrol edilir. Emniyet payı geri kazanılmadan sürekli çalıştırma tercih edilmez.

Kuru çalışma koruması sürekli kilitleniyor, eşiği yükseltmeli miyim?

Hayır. Eşiği yükseltmek belirtiyi susturur, nedeni bırakır. Önce depo seviyesi, şamandıra kontağı ve emiş hattı ölçülür. Koruma su yokluğunu doğru okuyorsa gerçek arıza emiştedir. Eşik yalnız motor etiket akımına göre yanlış ayarlandığı ölçüm sonucu doğrulanmışsa değiştirilir.

Yeni kurulan hidrofor hiç su basmadıysa ilk şüpheli nedir?

Yeni kurulumda ilk üç şüpheli sırasıyla ters takılmış çek valf, doldurulmamış gövde ve üç fazda yanlış faz sırasıdır. Bu üçü tesisin geçmişi olmadığı için birlikte değerlendirilir. Kapalı vana basıncı ölçümü ve dolum tapası kontrolü, üçünü de yarım saat içinde ayırır.

Çark aşınması belirtileri nelerdir ve ne zaman çark değişir?

Aşınmış çarkta kapalı vana basıncı ve akım birlikte düşer, debi aylar içinde yavaşça azalır. Kapalı vana basıncı katalog değerinin yüzde 85'inin altına indiğinde çark ve aşınma halkası incelenir; yüzde 75'in altında değişim gerekir. Aşınmanın kaynağı kum ya da kireçse önce o giderilir.

Arızayı yerinde ölçüp raporlamak isteyen ekipler için Vekron Mekanik mühendislik ekibi emiş hattı değerlendirmesi, mevcut yük hesabı ve set seçimi konusunda destek vermektedir. Ölçüm değerlerinizle birlikte /iletisim sayfasından ulaşabilir, uygun basınçlandırma seti alternatiflerini /urunler/pompa-sistemleri/kullanim-suyu-hidroforlari sayfasında inceleyebilirsiniz. Emiş tarafındaki filtre, manometre ve vana tamamlayıcıları için /urunler/tesisat-ekipmanlari/filtre kategorisi başlangıç noktasıdır.