Hidrofor Çek Valf Arızası Nasıl Anlaşılır? Belirtileri, Ayırt Etme Testleri ve Değişim Prosedürü

Hidrofor çek valf arızası, pompa durduktan sonra basıncın dakikalar içinde düşmesi, setin hiç su çekilmediği halde tekrar tekrar devreye girmesi ve durma anında hattan gümbürtü gelmesiyle anlaşılır. Emişteki klape kaçırıyorsa boru boşalır, pompa havayla karşılaşır ve basmaz. Doğru teşhis, vanaları kapatıp basınç kaybını tek bölüme hapsetmekle konur.

Bu yazıda sırasıyla şunları bulacaksınız:

• Tek yönlü vananın hidrofor setindeki üç ayrı görevi ve nerede konumlandırıldığı
• Arızanın sahada görülen belirtileri ve hangi belirtinin hangi bölüme işaret ettiği
• Numaralı izolasyon prosedürü: hangi vana kapatılınca manometre ne okumalı
• Basınç düşüş hızından kaçak debisinin hesaplanması, iki ayrı sayısal örnek
• Kireç, kum, yay yorulması, conta sertleşmesi ve ters montaj gibi kök nedenler
• Yaylı disk, çift kanatlı, küresel ve dip klape tiplerinin kayıp ve su darbesi davranışı
• Adım adım değişim prosedürü, emniyet kuralları ve devreye alma doğrulaması
• Sık yapılan beş hata, kontrol listesi ve sık sorulan sorular

01Çek valf nedir ve hidrofor setinde hangi görevleri üstlenir?

Çek valf, akışkanın yalnızca tek yönde geçmesine izin veren, ters yönde bir kapama elemanını akışkanın kendi basıncıyla oturtarak hattı kapatan otomatik bir vanadır. Dışarıdan komut almaz, aktüatörü yoktur; kapanma kararını akışın kendisi verir. Bu yüzden tek yönlü vana adıyla da anılır ve arıza verdiğinde hiçbir alarm üretmez.

Bir hidrofor setinde bu elemanın üç ayrı görevi vardır. Birincisi, pompa durduğunda basınçlı hattaki suyun pompa gövdesine ve depoya geri kaçmasını önlemektir. İkincisi, pompanın ani duruşunda oluşan ters dalgayı kısa mesafede yakalayarak çarkı ve salmastrayı su darbesinden korumaktır. Üçüncüsü, emişte kullanıldığında borudaki su sütununu tutmak, yani pompayı her duruşta yeniden su doldurma zorunluluğundan kurtarmaktır.

Görevler farklı olduğu için konum da farklıdır. Basma tarafında valf genellikle pompa çıkışı ile genleşme tankı arasına, çok pompalı setlerde her kolun kendi çıkışına konur. Emiş tarafında ise boru ucuna dip klape, yani süzgeçle birleşik bir tek yönlü vana takılır. Depodan emen setlerde her iki konum da doludur; şebekeden basınçlı beslenen setlerde çoğunlukla yalnız basma tarafındaki valf bulunur.

02Çek valf arızası nasıl anlaşılır? Altı temel belirti

Çek valf arızası nasıl anlaşılır sorusunun cevabı tek bir muayeneye değil, belirti kümesine dayanır. Valf içeriden kaçırdığında sistem basınç tutmaz; sıkıştığında ise akış kısılır veya hiç geçmez. İki arıza modu birbirinin tam tersi belirti verir, bu yüzden önce hangi modda olduğunuzu belirlemek gerekir.

Kaçırma modunun belirtileri şunlardır. Pompa durduktan sonra manometre ibresi durmadan geri gelir. Hiç musluk açılmadığı halde set belirli aralıklarla kısa süreli devreye girer. Geceleyin bina uykudayken sabaha kadar basınç birkaç bar düşer. Depodan emen sistemlerde emiş hattı boşalır, sabah ilk çalıştırmada pompa hava basar ve su gelmez. Bazı kurulumlarda kapanma anında bir gümbürtü, ardından borularda titreşim duyulur.

Sıkışma ve tıkanma modunun belirtileri farklıdır. Debi belirgin biçimde düşer, pompa normalden yüksek basınçta ama az suyla çalışır, motor akımı beklenenin altında kalır. Emişte dip klape tıkanması varsa vakum manometresi normalden derin bir emiş vakumu gösterir ve set kavitasyon sesi verir. Ters monte edilmiş bir valf ise akışı tamamen keser; sistem ilk devreye alışta hiç su vermez.

03Hidrofor durunca basınç düşüyor: suçlu her zaman valf mi?

Hidrofor durunca basınç düşüyor şikâyeti sahada en sık valfe yıkılan, ama en az üç farklı kaynağı olan bir belirtidir. Kapalı bir tesisatta basıncın düşmesi için suyun bir yerden çıkması gerekir; su ya tüketiciye, ya depoya, ya da dışarı gider. Üç yolu birbirinden ayırmadan parça değiştirmek para kaybıdır.

Birinci ihtimal geri kaçış, yani basma hattındaki suyun pompa çarkı üzerinden emiş tarafına dönmesidir. Bu durumda basınç düşer ama hiçbir yerde ıslaklık görülmez, su sisteme geri döndüğü için sayaç dönmez. İkinci ihtimal tesisat kaçağıdır; burada su binada bir noktadan dışarı gider, sayaç yavaşça döner ve genelde ıslaklık veya rutubet izi bulunur. Üçüncü ihtimal armatür ve rezervuar sızıntılarıdır; toplamda saatte yüzlerce litre yapabilir ve sabahlara basınç kaybı gibi görünür.

Ayrım için tek bir kural yeterlidir: bina ana kesme vanası kapalıyken basınç düşmeye devam ediyorsa sorun pompa ile ana vana arasındadır, yani büyük olasılıkla çek valf sızdırıyor demektir. Ana vana kapatıldığında basınç sabit kalıyorsa sorun binadadır. Bu tek adım, teşhis süresini saatlerden dakikalara indirir. Sürekli devreye girme belirtisinin diğer nedenleri /blog/hidrofor-surekli-devreye-girip-cikiyor yazısında ayrıntılı ele alınmıştır.

04Gece basınç kaybı testi nasıl uygulanır?

Gece basınç kaybı testi, binanın tüketiminin sıfıra yaklaştığı saatlerde sistemi basınçlı bırakıp belirli aralıklarla manometre okuyarak kaçak varlığını ve büyüklüğünü ölçen bir yöntemdir. Testin değeri, gündüz gürültüsünden arınmış temiz bir veri vermesidir. Doğru uygulandığında hem kaçağın varlığını hem de kabaca debisini verir.

Prosedür şudur. Gece 23.30 civarında set çalışırken kesme basıncına ulaşmasını bekleyin ve pompa durduğu anda saat ile manometre değerini kaydedin. Ardından pompaya giden gücü kesin; böylece set kendini yeniden basınçlandıramaz ve düşüş serbestçe okunur. Sonraki adımda 15 dakikada bir, en az iki saat boyunca manometre okuyun. Sabah kalkışında son okumayı alın.

Sonucun yorumu şöyledir. İki saatte 0,2 bar altındaki düşüş normal kabul edilir; sıcaklık değişimi ve küçük armatür damlaması bu bandın içindedir. 0,2 ila 1,0 bar arası düşüş orta düzeyde bir kaçağa işaret eder, kaynağı aranmalıdır. İki saatte 1,0 bardan fazla düşüş belirgin bir geri kaçış ya da tesisat kaçağıdır. Testi bir kez bina ana vanası açıkken, bir kez kapalıyken tekrarlarsanız kaçağın hangi tarafta olduğunu aynı gecede öğrenirsiniz.

05Bölüm izolasyon testi: adım adım prosedür

Bölüm izolasyon testi, tesisatı vanalarla parçalara ayırıp basınç kaybının hangi parçada oluştuğunu tek tek eleyerek bulan bir ayırt etme yöntemidir. Amaç, tahmini ortadan kaldırmak ve arızayı tek bir ekipmana hapsetmektir. Tüm adımlar için kalibreli bir manometre ve saat gerekir.

1. Setin manometresinin doğruluğunu kontrol edin. Şüpheliyse pompa çıkışındaki ölçüm noktasına referans bir manometre takın; bozuk gösterge yanlış teşhisin en sık nedenidir.

2. Sistemi kesme basıncına kadar çalıştırın, pompa durunca zamanı ve basıncı kaydedin. Bu değer bütün testin referansıdır.

3. Pompanın elektriğini kesin ve kilitleyin. Test boyunca setin devreye girmesi verinin tamamını bozar.

4. Bina ana kesme vanasını kapatın. Böylece daireler, kolonlar ve armatürler devre dışı kalır. 30 dakika bekleyip basıncı okuyun.

5. Basınç bu 30 dakikada düşmüyorsa kaçak binadadır; pompa dairesinde arayacak bir şey yoktur, kolon kolon devam edin.

6. Basınç düşmeye devam ediyorsa kaçak pompa ile ana vana arasındadır. Şimdi genleşme tankı vanasını kapatın ve 15 dakika daha okuyun.

7. Tank izole edilince düşüş duruyorsa suçlu tank membranıdır, valf değildir. Tank ön basıncı ve hacmi için /blog/hidrofor-genlesme-tanki-kac-litre yazısına bakın.

8. Tank izole edilmesine rağmen düşüş sürüyorsa geriye pompa kolu kalmıştır. Kolun basma vanasını kapatın; düşüş duruyorsa geri kaçış pompa üzerinden olmaktadır ve çek valf suçludur.

9. Çok pompalı setlerde kolları tek tek kapatarak hangi kolun kaçırdığını bulun. Kaçıran kolun valfi çoğu zaman elle dokunulduğunda ters yönde akış titreşimi hissettirir.

10. Emiş tarafını sınamak için pompayı susturup 30 dakika bekleyin, sonra pompa gövdesindeki hava tahliye tapasını gevşetin. Su yerine hava geliyorsa emiş sütunu boşalmıştır, yani dip klape tutmuyordur.

06Emiş hattı boşalıyor ve pompa kuru kalıyorsa ne olmuştur?

Emiş hattı boşalıyor belirtisi, depodan veya kuyudan emen kendinden emişsiz setlerde neredeyse her zaman dip klapenin kaçırdığını gösterir. Pompa durduğunda emiş borusundaki su sütununu ayakta tutan tek eleman bu klapedir; kaçırırsa su geri depoya iner, boru havayla dolar ve pompa bir sonraki kalkışta hava sıkıştırmaya çalışır.

Sonuç yalnızca su gelmemesi değildir. Kuru kalan mekanik salmastra saniyeler içinde ısınır, karbon yüzeyi çizilir ve kalıcı sızıntı başlar. Plastik çark ve difüzörler sürtünme ısısıyla deforme olur. Bu nedenle emişte tutma sorunu yaşayan bir sette kuru çalışma korumasının sağlam olması hayati önemdedir; konu /blog/hidrofor-susuz-calisirsa-ne-olur yazısında ayrıntılıdır.

Klapenin neden tutmadığı üç başlıkta toplanır. Birincisi, süzgeç gözlerine takılan kum ve yaprak parçasının kapanma yüzeyine oturup açık bırakmasıdır. İkincisi, deponun dibindeki tortuya gömülmüş klapenin dolu geçen zamanla tıkanmasıdır; klasik dip klape tıkanması budur ve emiş vakumunu derinleştirir. Üçüncüsü, klape gövdesindeki dişli bağlantıdan hava girmesidir; burada klape sağlam olsa da hattı hava boşaltır. Üçünü ayırt etmek için emiş borusunu doldurup vakum ölçmek en hızlı yoldur.

Pompanın çalışıp su basmaması durumunun tüm nedenleri /blog/hidrofor-calisiyor-ama-su-basmiyor yazısında sıralanmıştır; burada yalnız valf kaynaklı dalı ele alıyoruz.

07Su darbesi ve gümbürtü sesi valften mi geliyor?

Su darbesi, akışın ani biçimde durdurulmasıyla boru içindeki kütlenin kinetik enerjisinin basınç dalgasına dönüşmesi olayıdır. Hidrofor setinde bu dalga çoğunlukla pompa durduğu anda, geri dönen suyun valfi çarparak kapatmasıyla doğar. Duyulan gümbürtü valfin diskiyle oturağının metal metale çarpma sesidir.

Fiziksel büyüklük Joukowsky bağıntısıyla tahmin edilir: Δp = a × v / g. Burada a ses hızının borudaki değeri, çelik boruda yaklaşık 1200 m/s, PPRC boruda 350 ila 450 m/s alınır; v akış hızı, g yerçekimi ivmesidir. Çelik boruda 2 m/s hızla akan bir hatta ani kapanma için Δp = 1200 × 2 / 9,81 = 244 mSS, yani yaklaşık 24 bar tepe değeri çıkar. Gerçekte valf sonlu sürede kapandığı ve hat esnediği için bu değerin bir kısmı görülür; yine de tesisat basıncının katları anlamına gelir.

Ses ile arıza arasındaki bağ şudur. Yayı yorulmuş bir valf geç kapanır; geç kapanma, ters akışın hızlanmasına zaman tanır ve darbeyi büyütür. Yani gitgide artan bir gümbürtü, valfin yaklaşan arızasının erken habercisidir. Aynı şekilde ölçüsü büyük seçilmiş bir valf, düşük akış hızında diski tam açamaz, disk titrer ve hem aşınma hem gürültü yaratır. Hidrofordaki diğer ses kaynakları /blog/hidrofor-neden-ses-yapar yazısında karşılaştırmalı olarak incelenmiştir.

08Sayısal örnek 1: basınç düşüş hızından kaçak debisi tahmini

Basınç düşüş hızından kaçak debisi, genleşme tankının su hacmindeki değişimi hesaplayıp geçen süreye bölerek bulunur. Yöntem, tankı bir ölçü kabı gibi kullanır: basınç düştükçe tanktaki hava yastığı genleşir ve depoladığı suyu hatta verir. Kaybedilen su miktarı, tanktan çıkan su miktarına eşittir.

Veriler şöyle olsun. Membranlı tank hacmi V = 100 litre, ön basınç p0 = 3,0 bar mutlak eşdeğeriyle çalışıyor, pompa 6,0 bar manometrik basınçta durdu ve 40 dakika sonra basınç 4,0 bara indi. Hesabı mutlak basınçla yapmak gerekir: p1 = 7,0 bar mutlak, p2 = 5,0 bar mutlak, p0 = 4,0 bar mutlak.

Adım bir, ilk durumdaki su hacmi: Vs1 = V × (1 − p0/p1) = 100 × (1 − 4,0/7,0) = 100 × 0,4286 = 42,9 litre. Adım iki, son durumdaki su hacmi: Vs2 = V × (1 − p0/p2) = 100 × (1 − 4,0/5,0) = 100 × 0,20 = 20,0 litre. Adım üç, kaybedilen hacim: ΔV = 42,9 − 20,0 = 22,9 litre. Adım dört, kaçak debisi: Q = 22,9 / 40 dakika = 0,573 litre/dakika, yani yaklaşık 34 litre/saat veya 0,034 m³/h.

Yorum kritik noktadır. 34 litre/saat gözle görülür bir sızıntı üretmez, hiçbir armatürden damlama duyulmaz; ama sekiz saatlik bir gecede 275 litre eder ve tankı iki üç kez boşaltarak seti gereksiz yere devreye sokar. Bu büyüklükteki bir kayıp, kapalı ana vanada ölçüldüyse tipik olarak geri kaçış kaynaklıdır ve valf oturağındaki bir kireç tanesi kadar küçük bir kusurdan doğar.

09Sayısal örnek 2: dip klape kaybının emiş marjına etkisi

Dip klapenin yük kaybı, emiş tarafında kullanılabilir net pozitif emme yüküne doğrudan eksi olarak girer ve marjı tüketir. Bu yüzden kirlenmiş bir klape yalnız debiyi düşürmez, kavitasyon riskini de büyütür. Etkiyi bir örnekle sayısallaştıralım.

Sistem verileri: 20 °C su, deniz seviyesi, atmosfer 10,33 mSS, doymuş buhar basıncı 0,24 mSS, depo su seviyesi pompa ekseninin 2,5 m altında, emiş borusu DN50, debi 8 m³/h, sürtünme kaybı 0,6 mSS, temiz dip klape kaybı 0,9 mSS. Pompanın istediği değer 3,5 mSS olsun.

Temiz durumda mevcut değer: NPSHa = 10,33 − 0,24 − 2,50 − 0,60 − 0,90 = 6,09 mSS. Emniyet marjı 6,09 − 3,50 = 2,59 mSS, sağlıklıdır. Süzgeç gözlerinin yarısı tıkandığında klapenin kaybı yaklaşık dört katına çıkar; kayıp katsayısı akış alanının karesiyle ters orantılı büyüdüğü için 0,9 mSS yerine 3,6 mSS olur. Kirli durumda NPSHa = 10,33 − 0,24 − 2,50 − 0,60 − 3,60 = 3,39 mSS.

Sonuç şudur: mevcut değer 3,39 mSS, gereken 3,50 mSS değerinin altına düşmüştür. Pompa artık kavitasyon bölgesindedir; çarkta çukurcuk aşınması, karakteristik çakıl sesi ve zamanla verim kaybı başlar. Aynı klape yaz sıcağında 35 °C su ile çalışırsa buhar basıncı 0,58 mSS'e çıkar ve marj bir 0,34 mSS daha erir. Yani tek bir tıkalı süzgeç, hiçbir parçası bozulmamış bir seti kavitasyona sokmaya yeter. Konunun temeli /blog/npsh-nedir ve /blog/pompa-kavitasyonu-nedir yazılarında ayrıntılıdır.

10Çek valf neden bozulur? Altı kök neden

Çek valf, hareketli tek parçası olan basit bir mekanizma olmasına rağmen tesisatın en çok arızalanan elemanlarındandır. Nedeni, kapanma yüzeyinin sürekli olarak suyun taşıdığı her şeyle temas etmesidir. Kök nedenleri bilmek, aynı arızanın altı ay sonra tekrar etmesini önler.

Birinci neden kireçtir. Sert suda kalsiyum karbonat, valf oturağının keskin köşesinde birikir ve conta ile oturak arasında mikron mertebesinde bir aralık bırakır. Bu aralık, saatte on litre mertebesinde bir geri kaçışa yeter. İkinci neden kum ve tortudur; kaynak curufu, boru talaşı ve depo dibindeki çamur diskin altına sıkışıp valfi açık bırakır. Yeni tesisatlarda ilk aylardaki arızaların çoğu bu sınıftadır.

Üçüncü neden yay yorulmasıdır. Paslanmaz yay, milyonlarca çevrim sonunda ön yükünü kaybeder; valf geç kapanır, su darbesi büyür ve kapanma tam oturmaz. Dördüncü neden conta sertleşmesidir; EPDM veya NBR conta sıcaklık ve klorla zamanla esnekliğini yitirir, oturak üzerindeki mikro pürüzleri kapatamaz hale gelir. Beşinci neden ters montajdır; gövde üzerindeki ok yönü akışa ters takıldığında valf ya hiç geçirmez ya da kısa sürede hasar görür. Altıncı neden yanlış ölçüdür; hattan büyük seçilen valfte disk kısmi açıklıkta titreşir, oturak yüzeyi döverek aşınır.

11Hangi çek valf tipi nereye uygun?

Çek valf tipi seçimi, hattaki akış hızına, izin verilen yük kaybına ve su darbesi riskine göre yapılır. Aynı ölçüdeki dört farklı tip, aynı hatta tamamen farklı davranır. Hidrofor setinde yanlış tip seçmek, arızayı düzenli olarak geri getirir.

Yaylı çek valf, diski bir yayla oturağa bastıran, yatay veya düşey her konumda çalışabilen tiptir. Yay sayesinde ters akış hızlanmadan kapandığı için su darbesini en iyi bastıran seçenektir; karşılığında yük kaybı yüksektir. Hidrofor basma hattında ve pompa çıkışlarında standart tercih budur. Çift kanatlı, yani kelebek diskli tip, iki yarım diskin menteşe etrafında kapanmasıyla çalışır; kısa yapı boyu ve düşük kayıp sunar, orta hızlarda dengeli bir seçimdir.

Küresel çek valf, bir bilyeyi yerçekimi ve akış ile oturtan tiptir; kirli ve viskoz akışkanda tıkanmaya dirençlidir, atık su ve drenaj hatlarında yaygındır. Dip klape ise emiş ucuna takılan, süzgeçle birleşik menteşeli klapedir; tek görevi su sütununu tutmak olduğundan kapama sızdırmazlığı diğerlerinden daha kritiktir. Sisteme uygun vana seçenekleri /urunler/vana-sistemleri/emniyet-vanalari ve /urunler/vana-sistemleri/kontrol-vanalari sayfalarında listelenmiştir.

12Çek valf ölçüsü nasıl seçilir? Kapanma hızı ve akış hızı

Çek valf ölçüsü, boru çapına değil hattaki tasarım akış hızına göre seçilir. Doğru ölçünün ölçütü, valfin nominal debide diskini tam açık konuma getirmesidir. Tam açılmayan bir disk sürekli titreşir ve valfi aylar içinde bitirir.

Uygulamada hedeflenen hız aralığı yaylı tiplerde 1,5 ila 3,0 m/s, çift kanatlılarda 2,0 ila 3,5 m/s'dir. Hızı bulmak için v = Q / (3600 × A) bağıntısını kullanın; Q m³/h, A ise m² cinsinden kesit alanıdır. DN50 için A = π × 0,050² / 4 = 0,001963 m². Debi 15 m³/h ise v = 15 / (3600 × 0,001963) = 2,12 m/s çıkar ve DN50 yaylı valf doğrudur.

Aynı hatta debi 6 m³/h'e düşerse hız 0,85 m/s olur; bu değer diski tam açık tutmaz. Doğru davranış valfi DN32'ye küçültmektir: A = 0,000804 m², v = 6 / (3600 × 0,000804) = 2,07 m/s. Debisi geniş bantta değişen setlerde, örneğin frekans kontrollü çok pompalı sistemlerde her pompa kolunun kendi valfi kol debisine göre seçilir, ana kolektöre ayrıca bir valf konmaz. Pompanın çalışma noktasının nasıl belirlendiği /blog/pompa-calisma-noktasi-nedir yazısında anlatılmıştır.

13Kv değeriyle yük kaybı nasıl hesaplanır?

Kv değeri, bir vanadan 1 bar basınç farkında geçen suyun m³/h cinsinden debisidir ve katalogda her ölçü için verilir. Bu tek sayı, valfin hattaki gerçek kaybını hesaplamaya yeter. Formül Δp = (Q / Kv)² biçimindedir ve sonuç bar cinsinden çıkar.

Örnek yapalım. DN50 yaylı çek valfin katalog değeri Kv = 55 m³/h olsun, hattan geçen debi 18 m³/h olsun. Δp = (18 / 55)² = (0,327)² = 0,107 bar. Bunu metre su sütununa çevirmek için 10,2 ile çarpın: 0,107 × 10,2 = 1,09 mSS. Yani valf, pompadan yaklaşık 1,1 mSS fazladan basma yüksekliği ister.

Şimdi aynı hatta kireçlenmiş bir valfi düşünün. Geçiş alanı daralınca etkin Kv değeri 55'ten 35'e düşsün. Δp = (18 / 35)² = 0,264 bar, yani 2,70 mSS. Fark 1,61 mSS'dir ve doğrudan pompanın üzerine biner. 18 m³/h debide bu fark P = ρ × g × Q × H / (3.600.000 × η) bağıntısıyla, verim 0,65 alınarak, P = 1000 × 9,81 × 18 × 1,61 / (3.600.000 × 0,65) = 0,122 kW ek güç demektir. Yılda 4000 saat çalışan bir sette 488 kWh, yani ölçülebilir bir işletme gideri. Eğri okuma yöntemi için /blog/pompa-egrisi-nasil-okunur yazısına bakabilirsiniz.

14Çek valf değişimi adım adım nasıl yapılır?

Çek valf değişimi, doğru sırayla yapıldığında bir saatlik bir işlemdir; sırası bozulduğunda ise sel, elektrik çarpması veya kuru çalıştırma riski taşır. Aşağıdaki prosedür tek pompalı ve çok pompalı hidrofor setleri için geçerlidir. İşe başlamadan önce yedek valf, uygun conta seti, sızdırmazlık bandı ve iki adet uygun ölçüde boru anahtarı hazır olmalıdır.

1. Setin panosundaki ana şalteri kapatın, kilitleyin ve etiketleyin. Otomatik devreye giren bir pompa, sökülmüş bir hatta ciddi tehlike yaratır.

2. Bina ana kesme vanasını ve pompa emiş vanasını kapatın. Depodan emen sistemlerde deponun çıkış vanasını da kapatın.

3. Genleşme tankının vanasını kapatın; kapatmazsanız tanktaki basınçlı su tümüyle çalışma alanına boşalır.

4. Pompa çıkışındaki boşaltma musluğunu yavaşça açarak hattı tahliye edin. Manometrenin sıfıra indiğini gözle doğrulayın; kapalı vanaya güvenmeyin, göstergeye güvenin.

5. Valfin akış yönünü ve gövde üzerindeki ok işaretini fotoğrafla kaydedin. Yeni valfi aynı yönde takacaksınız.

6. Rakorlu bağlantıda somunları gevşetin, kaynaklı bağlantıda flanş cıvatalarını çapraz sırayla sökün. Boruyu zorlamayın; gerekiyorsa karşı anahtarla tutun.

7. Eski valfi çıkarın ve hemen inceleyin. Diskin üzerindeki iz, kireç kabuğu veya yabancı cisim, arızanın kök nedenini size söyler. Bu inceleme atlanırsa aynı arıza tekrarlar.

8. Oturak yüzeyini ve boru uçlarını temizleyin. Dişli bağlantıda eski bant kalıntısını tamamen sıyırın; kalan lif yeni valfin sızdırmasına yol açar.

9. Yeni valfi ok yönüne dikkat ederek takın. Dişli bağlantıda sızdırmazlık bandını diş yönünde sarın, flanşlı bağlantıda cıvataları çapraz sırayla ve kademeli torkla sıkın.

10. Emiş vanasını açın, pompa gövdesindeki hava tahliye tapasını gevşeterek hattı doldurun ve havayı tamamen atın. Su kesintisiz gelene kadar bekleyin.

11. Genleşme tankı vanasını açın, ardından bina ana vanasını yavaşça açın. Ani açma yeni valfi ilk anda darbeye maruz bırakır.

12. Enerjiyi verin, seti çalıştırın ve bağlantı noktalarını kuru bezle silerek sızıntı kontrolü yapın. Ardından bir gece basınç kaybı testi ile onarımı doğrulayın.

15Tamir mi değişim mi? Karar ölçütleri

Çek valfte tamir, yalnızca gövdesi sağlam, sökülebilir kapaklı ve yedek parçası bulunan tiplerde anlamlıdır. Bu koşullar sağlanıyorsa conta ve yay değişimiyle valf ilk günkü performansına döner. Koşullar yoksa doğru karar komple değişimdir.

Tamir tarafına yazılacak durumlar şunlardır: valf DN65 ve üzeri, flanşlı ve kapaklı gövdeye sahip, üretici yedek parça kitini sağlıyor, gövdede korozyon veya erozyon izi yok, arıza nedeni yabancı cisim ya da conta yorulması. Bu durumda kit maliyeti yeni valfin dörtte biri civarındadır ve iş yerinde yapılabilir.

Değişim tarafına yazılacak durumlar şunlardır: valf DN50 ve altı monoblok pirinç gövdeli, oturak yüzeyinde ölçülebilir aşınma çukuru var, gövde iç yüzeyi kireçle kalınlaşmış, valf beş yaşından büyük ve sistem sert su ile çalışıyor, ya da mevcut valf zaten yanlış tip veya yanlış ölçüde. Küçük ölçülerde işçilik bedeli yeni valf bedelini genellikle aştığı için tamiri ekonomik değildir.

Üçüncü bir karar daha vardır: valfi değiştirmeden önce sebebi ortadan kaldırmak. Kum ve tortu kaynaklı arızalarda pompa emişine uygun ölçüde bir tutucu eklenmezse yeni valf de aynı ömrü yaşar. Uygun ürünler /urunler/tesisat-ekipmanlari/pislik-tutucu ve /urunler/tesisat-ekipmanlari/filtre sayfalarındadır.

16Frekans kontrollü ve çok pompalı setlerde davranış nasıl değişir?

Frekans kontrollü setlerde çek valf arızası, sabit devirli setlere göre daha geç fark edilir çünkü sürücü basıncı sabit tutmak için devri yükseltir ve belirtiyi maskeler. Bu setlerde belirti basınç düşüşü değil, gece boyunca düşük devirde durmayan bir pompadır. Sürücü ekranındaki devir ve güç değerleri, hiç tüketim yokken sıfıra inmiyorsa geri kaçıştan şüphelenin.

Grundfos SCALA2 gibi entegre setlerde valf pompa gövdesinin içindedir ve dışarıdan bir kol yoktur; teşhis, setin çıkışına kapatılabilir bir vana koyup basıncı orada izlemekle yapılır. Grundfos CMBE ve Grundfos MQ ailelerinde de benzer biçimde entegre bir tutucu bulunur. Grundfos CM ve Grundfos CR gibi çıplak pompalarda ise valf hat üzerinde ayrı bir elemandır ve tekil olarak sökülebilir.

Çok pompalı setlerde, örneğin Grundfos Hydro Multi-E tipi kolektörlü sistemlerde her kolun kendi valfi vardır ve tek bir kolun kaçırması bütün seti etkiler. Duran pompalar üzerinden geri dolaşım oluşur, çalışan pompa kendi bastığı suyu duran kollardan geri emer, verim düşer ve set sürekli yüksek devirde kalır. Bu yüzden çok pompalı setlerde teşhis, kol kol izolasyonla yapılmalıdır. Bakımda kolların valfleri birlikte değil, tek tek sökülüp incelenir; hepsinin aynı anda kapatılması sistemi tamamen devre dışı bırakır.

17Bakım aralığı ne olmalı ve ömrü nasıl uzatılır?

Çek valf bakım aralığı, suyun sertliğine ve tortu yüküne bağlı olarak 12 ila 36 ay arasında değişir. Şehir şebekesinden beslenen, filtreli ve yumuşatılmış bir sistemde 36 ay makul iken, kuyu suyu veya depo dibinden emen bir sistemde 12 ay bile uzun kalabilir. Kural şudur: valf, arıza verdiğinde değil, planlı bakımda açılır.

Ömrü uzatan önlemler sıralanabilir. Emişe uygun göz açıklığında bir tutucu koymak, kum kaynaklı arızaların neredeyse tamamını ortadan kaldırır. Sertliği 15 Fransız sertlik derecesinin üzerindeki sularda yumuşatma, kireç kaynaklı oturma sorunlarını geciktirir; seçenekler /urunler/aritma-sistemleri/yumusatma-sistemleri sayfasındadır. Setin kısa devir yapmasını önlemek, yani yeterli tank hacmi ve doğru şalter farkı ayarlamak, valfin yıllık çevrim sayısını üçte bire indirir ve yay ömrünü doğrudan uzatır.

Bakımda yapılacak iş kısadır. Valf sökülür, disk ve oturak gözle incelenir, kireç kabuğu mekanik olarak ve gerekiyorsa uygun asitle çözülür, conta esnekliği parmakla sınanır, yayın serbest boyu ölçülerek katalog değeriyle karşılaştırılır. Serbest boy yüzde beşten fazla kısalmışsa yay değişir. Kayıt tutmak önemlidir: her bakımda ölçülen değerleri yazan bir tesis, valfin ne zaman biteceğini önceden bilir. Pompa sistemleri konusundaki diğer teknik yazılar /blog/konu/pompa-sistemleri sayfasında toplanmıştır.

18Gövde malzemesi ve conta cinsi seçimi neye göre yapılır?

Çek valf gövdesinin malzemesi, akışkanın cinsine, sıcaklığına ve hattaki basınç sınıfına göre seçilir. Yanlış malzeme, sızdırmazlık kusuru olarak değil, yıllar içinde gövde erozyonu ve dişten kopma olarak ortaya çıkar. Bu yüzden malzeme kararı, tip kararından önce verilmelidir.

Kullanım suyu hidroforlarında standart seçim, dezenkiflenmiş yani korozyona dirençli pirinç gövdedir; 10 bar sınıfı ve 90 °C sınırıyla çalışır, DN15 ile DN50 arasında ekonomiktir. Klor oranı yüksek ya da iletkenliği yüksek sularda paslanmaz çelik gövde tercih edilir; maliyeti üç dört kat olsa da kuyu suyu ve deniz kıyısı tesislerinde ömrü kat kat uzundur. DN65 üzeri hatlarda dökme demir veya sfero gövde, iç yüzeyi epoksi kaplamalı olarak kullanılır. Yangın hatlarında ise valfin ilgili standardın onaylı listesinde bulunması aranır; TS EN 12845 kapsamındaki sistemlerde onaysız valf kullanılamaz.

Conta cinsi de aynı disiplinle seçilir. EPDM, sıcak ve soğuk kullanım suyunda ve 110 °C'ye kadar ısıtma devrelerinde standarttır. NBR, yağlı akışkanlarda dayanıklıdır ama sıcak suda ve klorda daha hızlı sertleşir. PTFE oturaklı tipler kimyasal dayanım isteyen arıtma hatlarında kullanılır. Metal metale oturan tipler ise yüksek sıcaklıkta çalışır fakat mutlak sızdırmazlık vermez; kullanım suyu hidroforunda tercih edilmez.

19Teşhis için hangi ölçüm ekipmanı gerekir?

Çek valf teşhisi, üç basit ölçüm aletiyle eksiksiz yapılabilir: sınıfı yeterli bir manometre, bir vakum manometresi ve pens ampermetre. Pahalı ekipmana ihtiyaç yoktur; belirleyici olan aletlerin doğru noktaya bağlanması ve okumaların zamanla birlikte kaydedilmesidir.

Manometrenin doğruluk sınıfı en az 1,6 olmalı, ölçüm aralığı ise çalışma basıncının yaklaşık iki katı seçilmelidir. 6 bar civarında çalışan bir sette 0 ila 10 bar skalalı bir gösterge doğrudur; 0 ila 40 bar skalalı bir gösterge, 0,2 barlık bir düşüşü hiç göstermez ve testi kullanılamaz kılar. Göstergeler zamanla kayar; yılda bir kez referans bir manometreyle karşılaştırın. Ürün seçenekleri /urunler/tesisat-ekipmanlari/manometre sayfasındadır.

Vakum manometresi emiş tarafına, pompa girişindeki ölçüm noktasına bağlanır ve emiş kaybının büyümesini gösterir. Temiz bir sistemde okunan değer hesaplanan statik yükseklik ile sürtünme kaybının toplamına yakındır; okunan vakum bu değerin belirgin üzerindeyse süzgeç veya klape tıkanmıştır. Pens ampermetre ise dolaylı ama güçlü bir ipucu verir: geri kaçış olan bir sette pompa aynı basınçta daha uzun süre çalışır, günlük toplam çalışma süresi ve tüketim artar. Üç aletin verisi birlikte okunduğunda arıza tek bir bölüme indirgenir.

20Sık yapılan 5 hata

Sahada aynı beş hata, aynı arızayı tekrar tekrar üretir. Hepsi teşhis veya montaj aşamasında, dakikalar içinde önlenebilecek hatalardır. Aşağıdaki liste, tekrarlayan servis çağrılarının büyük bölümünü açıklar.

• Ölçüm yapmadan parça değiştirmek. İzolasyon testi uygulanmadan valf değiştirilir, basınç düşüşü sürer, sonra tank değiştirilir, sonra şalter değiştirilir. Oysa 45 dakikalık bir test doğru parçayı ilk seferde gösterir.
• Valfi ters takmak. Gövdedeki ok işareti kontrol edilmez; sistem hiç su vermez ya da valf ilk haftada hasar görür. Sökmeden önce fotoğraf çekmek bu hatayı tümüyle ortadan kaldırır.
• Kök nedeni bırakıp belirtiyi onarmak. Kum kaynaklı arızada emişe tutucu konmadan yalnız valf yenilenir; yeni valf birkaç ay içinde aynı biçimde açık kalır.
• Hattan büyük valf seçmek. "Büyük olsun, kayıp az olur" mantığıyla DN50 hatta DN65 valf takılır; disk kısmi açıklıkta titrer, oturak dövülerek aşınır ve gürültü başlar.
• Tahliye etmeden sökmeye başlamak. Genleşme tankının vanası kapatılmaz, boşaltma musluğu açılmaz; 100 litrelik tank basınçla boşalır, pano ıslanır ve iş kazasına kadar giden bir zincir başlar.

21Devreye alma kontrol listesi

Devreye alma kontrol listesi, yeni takılmış ya da bakımdan çıkmış bir çek valfin görevini gerçekten yaptığını kanıtlamak için kullanılır. Listedeki her madde ölçülebilir bir sonuç üretir; hiçbiri gözle tahmine dayanmaz. Maddeler sırayla uygulanmalıdır.

• Gövde üzerindeki akış oku, hattaki gerçek akış yönüyle aynı mı? Gözle doğrulandı mı ve kayda geçti mi?
• Bağlantı torkları kademeli ve çapraz sırayla verildi mi? Flanşlarda conta merkezlenmiş mi?
• Emiş hattı ve pompa gövdesi tamamen dolduruldu, hava tahliye tapasından kesintisiz su geldi mi?
• Set kesme basıncına çıkıp durdu mu? Duruş anındaki basınç ve saat kaydedildi mi?
• Duruştan sonraki 30 dakikada basınç düşüşü 0,1 barın altında mı? Değilse izolasyon testine dön.
• Kapanma anında duyulan ses seviyesi kabul edilebilir mi, gümbürtü ve boru titreşimi var mı?
• Pompa emiş vakumu tasarım değerine yakın mı? Dip klape kaybının arttığına dair işaret var mı?
• Tüketim sıfırken set 8 saat boyunca hiç devreye girmiyor mu? Devreye giriyorsa kaçak sürüyordur.
• Çok pompalı sette her kol tek tek çalıştırılıp diğer kollardan geri dolaşım olmadığı doğrulandı mı?
• Bakım kaydına valf tipi, ölçüsü, Kv değeri, montaj tarihi ve sökülen parçanın durumu yazıldı mı?

22Sık Sorulan Sorular

Çek valf arızası hidroforu tamamen durdurur mu?

Hayır, çoğu durumda durdurmaz; sistemi verimsiz ve gürültülü çalıştırır. Kaçıran bir valf basıncı düşürür ve seti gereksiz yere devreye sokar, ama su akmaya devam eder. Tamamen durma yalnız valf sıkışıp kapalı kaldığında veya ters monte edildiğinde görülür. Bu ayrım, arıza aramada ilk sorulacak sorudur.

Pompa durunca basınç kaç dakikada düşerse anormal sayılır?

Kapalı bir tesisatta, tüketim yokken 30 dakikada 0,1 bardan fazla düşüş anormal kabul edilir. İki saatte 0,2 barın altındaki düşüş sıcaklık değişimiyle açıklanabilir. Bir barın üzerindeki iki saatlik düşüş belirgin kaçaktır. Ölçümü mutlaka pompanın enerjisi kesikken ve kalibreli manometreyle yapın.

Dip klape ile çek valf aynı şey midir?

Aynı işlevi gören ama farklı konumda çalışan iki elemandır. Dip klape emiş borusunun ucuna takılır, süzgeçle birleşiktir ve görevi su sütununu tutmaktır. Basma tarafındaki valf ise hattaki basınçlı suyu tutar ve pompayı ters dalgadan korur. Biri diğerinin yerine kullanılamaz.

Çek valfi temizleyip tekrar kullanabilir miyim?

Gövdesi kapaklı, oturağı sağlam ve yedek contası bulunan valflerde evet. Kireç kabuğu çözülür, conta ve yay yenilenir, valf ilk günkü sızdırmazlığına döner. Oturak yüzeyinde tırnakla hissedilen bir çukur varsa temizlik işe yaramaz; o yüzey artık kapatmaz ve valf değişmelidir.

Yaylı tip mi menteşeli tip mi daha uzun ömürlüdür?

Hidrofor basma hattında yaylı tip daha uzun ömürlüdür. Yay, ters akış hızlanmadan diski oturttuğu için hem darbeyi hem oturak dövülmesini azaltır. Menteşeli tip düşük hızlı büyük hatlarda uygundur ama pompa çıkışındaki hızlı duruşlarda geç kapanır ve zamanla oturağını aşındırır.

Valfi değiştirdim ama basınç yine düşüyor, nedeni ne olabilir?

Büyük olasılıkla kaçak baştan beri başka bir bölümdeydi. Sırasıyla genleşme tankı membranını, basınç şalterinin bağlantı borusunu, emniyet vanasının oturmasını ve bina içi armatürleri kontrol edin. İzolasyon testini yeniden uygulayın; test doğru yapıldığında suçlu bölümü tek başına gösterir.

Su darbesini azaltmak için ne yapmalıyım?

Önce hat hızını 2 m/s civarına indirin, sonra hızlı kapanan yaylı tip kullanın. Gerekiyorsa pompa çıkışına küçük hacimli bir darbe emici veya membranlı bir yastık tank ekleyin. Frekans kontrollü setlerde yavaş duruş rampası tanımlamak, mekanik önlemlerden önce denenecek en ucuz çözümdür.

Yeni tesisatta valf neden ilk yıl bozuluyor?

Nedeni neredeyse her zaman montaj artığıdır: kaynak curufu, boru talaşı, sızdırmazlık bandı parçası ve inşaat tozu. Bu parçacıklar diskin altına oturur ve valfi açık bırakır. Devreye almadan önce hattı yıkamak ve emişe uygun bir tutucu koymak, bu arızaların büyük bölümünü önler.

Bakımda valfi mutlaka sökmek gerekir mi?

Küçük ölçülerde evet, çünkü sızdırmazlığı dışarıdan değerlendirmenin güvenilir yolu yoktur. Kapaklı büyük valflerde kapak açılarak iç muayene yapılır, gövde hattan sökülmez. Sökme kararını su sertliği ve tortu yükü belirler; kirli suda çalışan bir sistemde 12 aylık aralık makuldür.

Sisteminizde basınç tutmayan bir hat, gece boyunca durmayan bir set veya kapanma anında gümbürdeyen bir boru varsa, arızayı parça değiştirerek değil ölçerek çözmek gerekir. Vekron Mekanik mühendislik ekibi, mevcut tesisatınızın verilerini alarak doğru tip ve ölçüde tek yönlü vana seçimini yapar, gerekiyorsa emiş korumasını da birlikte planlar. Ürün seçenekleri için /urunler/vana-sistemleri/emniyet-vanalari sayfasına göz atabilir, projenize özel çözüm için /iletisim üzerinden ekibimize ulaşabilirsiniz.