Hidrofor Sürekli Devreye Girip Çıkıyor: Kısa Devir Arızasının Sekiz Kök Nedeni, Teşhis Adımları ve Çözümleri

Hidrofor sürekli devreye giriyor ve hiçbir musluk açık değilse sorun neredeyse her zaman şu dörtlüden biridir: genleşme tankının ön basıncı kaçmıştır, membran patlamıştır, çek valf sızdırmaktadır ya da tesisatta gizli bir kaçak vardır. Teşhis manometre okuması, tank sibop ölçümü ve gece kaçak testiyle otuz dakikada yapılır.

Bu rehberde sırasıyla şunları bulacaksınız:

• Kısa devir arızasının tanımı, ölçülebilir eşiği ve motor ömrüne verdiği zarar
• Sekiz kök nedenin tek tek teşhis adımı, gereken alet ve beklenen ölçüm değeri
• Numaralı arıza ağacı: hangi ölçümden sonra hangi dala gideceğiniz
• Tank hacmi ile devir süresi arasındaki bağıntının adım adım hesabı ve iki sayısal örnek
• Motor gücüne göre saatte kabul edilebilir kalkış sayısı tablosu
• Frekans kontrollü sistemlerde basınç transmitteri ve kontrol ayarı kaynaklı salınım
• Sık yapılan beş hata ve devreye alma kontrol listesi

01Kısa devir nedir ve ne zaman arıza sayılır?

Kısa devir, hidroforun bir kalkış ile bir sonraki kalkış arasındaki sürenin, sistemin tasarım değerinin çok altına düşmesidir. Sabit devirli bir hidroforda pompa çalışma süresi 15 saniyenin altına indiyse ve iki kalkış arasındaki toplam çevrim 60 saniyeden kısaysa sistem kısa devirdedir. Kaçak yoksa ve tüketim sıfırken pompa yine de kalkıyorsa arıza kesindir.

Sağlıklı bir sistemde pompa, tüketim başladığında kalkar, genleşme tankını doldurur, üst basınca ulaşınca durur ve tank içindeki hava yastığı bir süre tesisatı besler. Bu bekleme süresi kullanılabilir su hacmi ile tüketim debisinin oranıdır. Hava yastığı kaybolduğunda ise tank artık hiçbir su depolamaz; basınç şalterinin alt ve üst değerleri arasındaki fark milisaniyeler içinde aşılır ve pompa saniyede bir açılıp kapanan bir anahtara döner.

Kısa devir bir konfor sorunu değildir, bir ekipman ömrü sorunudur. Her kalkışta motor sargısı nominal akımın 4 ila 7 katını çeker, kontaktör kontakları ark yapar, çek valf çarpar ve boru hattı su darbesine maruz kalır. Aynı sistem yılda 50 bin yerine 2 milyon kalkış yaşarsa rulman, salmastra ve sargı ömrü on kat kısalır.

02Hidrofor saatte kaç kez devreye girmeli?

Kabul edilebilir kalkış sayısı motor gücüyle ters orantılıdır. Küçük motorlar rotor ataleti düşük olduğu için hızlı yol alır ve az ısınır; büyük motorlarda kalkış akımı sargıyı çok daha fazla yorar. Saha pratiğinde 1,5 kW altındaki bir hidrofor saatte 30 kalkışa kadar sorunsuz çalışır, 22 kW üstünde ise sınır saatte 10 kalkışa iner.

Bu sınır motor imalatçısının etiket bilgisinde ya da teknik kataloğunda "maksimum başlatma sayısı" olarak verilir. EN 809 kapsamındaki pompa dokümantasyonunda bu değer güvenlik bilgisi kabul edilir. Sınırı aşan bir sistem garanti kapsamı dışına çıkabilir; sargı yanması durumunda imalatçı kayıt cihazından kalkış sayısını okuyup talebi reddedebilir.

Frekans kontrollü sistemlerde bu sınır farklı okunur. Sürücü, motoru sıfır devirden rampayla kaldırdığı için kalkış akımı nominal akımın 1,1 katını geçmez ve termik yorulma neredeyse yok olur. Yine de sürücünün kendisi durup kalkarken ara devre kondansatörü şarj olur; bu nedenle imalatçılar sürücülü sistemlerde de saatte 100 ila 200 durdur-kaldır sınırı verir.

03Kısa devir motor sargısına ve kontaktöre ne yapar?

Kısa devir üç ayrı bileşeni birbirinden bağımsız olarak öldürür: motor sargısı, kontaktör kontakları ve mekanik salmastra. Sargıda hasar termik kaynaklıdır, kontaktörde elektriksel ark kaynaklı, salmastrada ise kuru sürtünme kaynaklıdır. Üçü de kalkış sayısıyla doğrusal değil, üstel biçimde hızlanır.

Kalkış anında sargıdan geçen akım nominal değerin 4 ila 7 katıdır. Isınma akımın karesiyle orantılı olduğu için tek bir kalkış, kararlı çalışmanın 16 ila 49 katı ısı üretir. Bu ısı sargıdan çıkmaya vakit bulamadan yeni kalkış gelirse sarım yalıtımı adım adım kırılganlaşır. Sınıf F yalıtımlı bir sargıda çalışma sıcaklığının 10 santigrat derece artması, ömrü yaklaşık yarıya indirir.

Kontaktörde her açma kapama, kontak yüzeyinde mikro ark oluşturur ve gümüş kaplamayı buharlaştırır. Katalog değeri olan 1 milyon elektriksel çevrim, saatte 20 kalkışta 5,7 yılda tükenir; saatte 300 kalkışta ise 138 günde biter. Kontak yüzeyi bozulunca geçiş direnci artar, faz dengesizliği doğar ve motor tek fazda kalıp yanar.

04Genleşme tankı ön basıncı nasıl ölçülür?

Ön basınç, tank tamamen susuz ve basınçsızken membranın hava tarafında ölçülen değerdir. Ölçüm su varken yapılırsa okunan değer hat basıncıdır, ön basınç değildir. Doğru sonucun tek yolu tankı su tarafından tamamen boşaltıp sibop üzerinden okumaktır.

Ölçüm sırası şudur: pompanın elektriğini kesin, tankın altındaki küresel vanayı kapatın, tahliye musluğunu açıp içindeki suyu tamamen akıtın, su akışı kesildiğinde tankın üst kapağındaki sibopu bulun ve lastik başlıklı bir manometre ya da dijital basınç ölçerle okuyun. Otomobil lastiği ölçen basit bir kalem manometre yeterli doğruluktadır; ancak 0 ila 10 bar aralıklı ve 0,1 bar bölüntülü bir alet tercih edilmelidir.

Doğru ön basınç, basınç şalterinin devreye girme değerinin 0,2 ila 0,3 bar altıdır. Şalter 4 barda kalkıyorsa ön basınç 3,7 ila 3,8 bar olmalıdır. Frekans kontrollü sistemlerde referans ayar basıncının %90'ı alınır: 4 bar ayarlı bir sistemde 3,6 bar uygundur. Fabrika çıkışı çoğu tank 1,5 ya da 2,5 bar dolar; kutudan çıktığı gibi montaj yapılırsa sistem daha ilk günden yanlış çalışır.

Tank yılda bir kez bu yöntemle kontrol edilmelidir. Membran her sıkışıp gevşediğinde bir miktar azot ya da hava molekülü elastomerin içinden su tarafına geçer; buna difüzyon kaybı denir ve tamamen normaldir. Yıllık 0,2 ila 0,4 barlık düşüş beklenen bir davranıştır, arıza değildir. Tank seçenekleri /urunler/isitma-sistemleri/genlesme-tanki sayfasındadır.

05Membran patlaması nasıl anlaşılır?

Membran patlaması, tank içindeki esnek zarın yırtılması ve hava ile suyun aynı hacimde karışmasıdır. Belirti nettir: sibop kapağını açtığınızda havanın yerine su gelir. Bu tek gözlem teşhisi bitirir, başka test gerekmez.

İkinci bir kontrol tankın ağırlığıdır. Susuzken 24 litrelik bir tank yaklaşık 6 kilogram gelir; sarsıldığında hafif ve içi boş duyulur. Membran patlaksa tank su ile dolar ve 30 kilogramı bulur, sarsıldığında hiç ses vermez. Duvara asılı küçük tanklarda bu ağırlık farkı elle bile fark edilir.

Üçüncü kontrol, sibopa hava basıp basıncın tutup tutmadığıdır. Kompresörle 2 bar bastığınızda ibre saniyeler içinde sıfıra iniyor ve tankın su çıkışından hava kabarcıkları geliyorsa zar yırtıktır. Membran yırtılmışsa tank tamir edilmez; değiştirilebilir membranlı modellerde yalnız zar, sabit membranlı modellerde tankın tamamı yenilenir.

Membran ömrü çalışma sıcaklığına ve devir sayısına bağlıdır. Kullanma suyu tanklarında bütil ya da etilen propilen diyen monomer zar 8 ila 12 yıl dayanır. Aynı tank kısa devirde çalışıyorsa zar günde yüz binlerce kez esner ve ömür iki yıla kadar düşer. Bu yüzden membran patlaması çoğu zaman kök neden değil, başka bir arızanın sonucudur.

06Şalter fark ayarı çok dar olursa ne olur?

Basınç şalterinin fark ayarı, pompanın durduğu üst basınç ile kalktığı alt basınç arasındaki değerdir. Bu fark daraldıkça tankın kullanılabilir su hacmi doğrudan küçülür ve kalkış sayısı artar. 5,8 barda durup 5,5 barda kalkan bir sistem, aynı tankla 6 barda durup 4 barda kalkan bir sistemin altıda biri kadar su depolar.

Saha kuralı, farkın üst basıncın %20 ila %30'u kadar olmasıdır. 6 bar üst basınçta 1,5 ila 2 bar fark uygundur. Fark 1 barın altına indiğinde, ne kadar büyük tank koyarsanız koyun kısa devirden kurtulamazsınız; çünkü kullanılabilir hacim farkla doğru orantılıdır. Kullanıcılar duşta basınç dalgalanmasını azaltmak isterken farkı kısar ve farkında olmadan pompayı öldürür.

Karşı uç da sorunludur: fark 2,5 barı aştığında musluktaki basınç hissedilir biçimde değişir, termostatik bataryalar sıcaklığı tutamaz ve şebeke tarafında su darbesi riski büyür. Doğru çözüm farkı 1,5 ila 2 bar bırakıp, dalgalanmayı tank hacmiyle ve gerekirse basınç düşürücüyle yönetmektir; ilgili ekipman /urunler/tesisat-ekipmanlari/basinc-dusurucu sayfasındadır.

07Tesisattaki kaçak nasıl bulunur?

Gizli kaçak, hiçbir musluk açık değilken hattan su gitmesidir ve kısa devrin en sık ikinci nedenidir. Damlayan tek bir rezervuar iç takımı günde 200 ila 400 litre su geçirir; bu, gece boyunca pompayı onlarca kez kaldırmaya yeter. Teşhis yöntemi gece kaçak testidir.

Gece kaçak testi şöyle yapılır: akşam son kullanımdan sonra hidrofor çıkışındaki ana vana açık bırakılır, sistem üst basınca kadar doldurulur ve pompanın elektriği kesilir. Manometre değeri kaydedilir. Sabah aynı manometre okunur. Basınç düşmemişse tesisatta kaçak yoktur. Düşmüşse kaçak tesisat tarafındadır ve düşüş hızı kaçağın büyüklüğü hakkında fikir verir.

Testin ikinci adımı kaçağı bölgelemektir. Ana vana kapatılıp aynı test tekrarlanır. Vana kapalıyken basınç tutuyorsa kaçak tesisatta, yine düşüyorsa kaçak pompa ile vana arasındadır; yani çek valf, rakor ya da tankın kendisidir. Bu iki testin toplamı yirmi dakika sürer ve arızanın yönünü kesin olarak belirler.

Kaçak noktalarını daraltmak için kat kat vana kapatma yöntemi kullanılır. Çok katlı binada kolon vanaları sırayla kapatılır, her adımdan sonra on dakikalık bekleme yapılır ve basıncın tutmaya başladığı kolon işaretlenir. Sıcak su hattında dolaşım varsa dönüş kolonu da ayrı test edilmelidir; termostatik dolaşım vanası açık kalmış bir hat kaçak gibi davranır.

08Çek valf sızdırması neden kısa devir yapar?

Çek valf, suyun yalnız tek yönde geçmesini sağlayan ve pompa durduğunda basınçlı suyun emiş tarafına ya da depoya geri kaçmasını engelleyen bir vanadır. Sızdıran bir çek valf, tanktaki suyu sessizce depoya boşaltır ve pompa hiçbir tüketim olmadan kalkar. Bu, kaçak testinde "vana kapalıyken basınç düşüyor" sonucuyla kendini belli eder.

Sızdırmanın üç tipik nedeni vardır. Birincisi klapenin oturma yüzeyine kum, kireç ya da teflon bandı artığının sıkışmasıdır. İkincisi yayın gevşemesi ya da kırılmasıdır; yay kırıldığında klape kendi ağırlığıyla kapanamaz. Üçüncüsü elastomer contanın sertleşip yüzeye tam oturmamasıdır. Emiş hattında pislik tutucu yoksa birinci neden neredeyse kaçınılmazdır; filtre seçenekleri /urunler/tesisat-ekipmanlari/pislik-tutucu sayfasındadır.

Teşhis için pompa çıkışına ve çek valfin iki yanına manometre takılır. Pompa durdurulduğunda çıkış basıncı sabit kalıp emiş tarafındaki basınç yükseliyorsa geri kaçak vardır. Alternatif olarak, çek valfin gövdesine elinizi ya da bir tornavidayı dayayıp dinlediğinizde sürekli bir su akış hışırtısı duyuluyorsa valf kapanmıyor demektir.

Onarım genellikle sökmek ve yuvayı temizlemekle biter. Yeniden montajda klapenin yatay ya da dikey montaja uygun tipte olduğu doğrulanmalıdır; yatay için üretilmiş bir klapeli valf dikey hatta ters takıldığında kendi ağırlığıyla açık kalır. Yaylı disk tipi çek valfler her iki konumda da çalışır ve su darbesini de azaltır.

09Tank hacmi ile devir süresi arasındaki bağıntı nedir?

Kullanılabilir su hacmi, tankın toplam hacmiyle değil, alt ve üst basınç arasındaki farkla belirlenir. Bağıntı mutlak basınçlarla yazılır. Vk kullanılabilir hacim, Vt tank hacmi, Pk üst kesme basıncı ve Pa alt kalkış basıncı olmak üzere formül şudur: Vk = Vt × (Pk − Pa) / (Pk + 1).

Birinci sayısal örnek. Bir villa hidroforunda tank 100 litre, üst basınç 6 bar, alt basınç 4 bar seçilmiştir. Formüle koyalım: Vk = 100 × (6 − 4) / (6 + 1) = 100 × 2 / 7 = 28,6 litre. Pompanın debisi 6 m³/h, yani 100 litre/dakikadır. Tüketim 40 litre/dakika ise dolum süresi 28,6 / (100 − 40) = 0,48 dakika, yani 29 saniyedir. Boşalma süresi 28,6 / 40 = 0,72 dakika, yani 43 saniyedir. Toplam çevrim 72 saniye, saatteki kalkış sayısı 3600 / 72 = 50 olur. Bu değer 1,5 kW sınıfı bir motorun 30 kalkış sınırını aşar; sistem tasarım hatası taşımaktadır.

En kötü durum, tüketim debisinin pompa debisinin tam yarısı olduğu andır. Bu noktada çevrim süresi en kısa değerine iner ve t = 4 × Vk / Q bağıntısıyla hesaplanır. Yukarıdaki örnekte Vk = 28,6 litre ve Q = 100 litre/dakika için t = 4 × 28,6 / 100 = 1,14 dakika, yani 69 saniyedir. Saatte 52 kalkış eder ve sınır yine aşılır.

İkinci sayısal örnek, doğru tank hacmini geriye doğru bulmaktır. Aynı pompada saatte azami 15 kalkış hedeflenirse asgari çevrim süresi 60 / 15 = 4 dakikadır. Gerekli kullanılabilir hacim Vk = Q × t / 4 = 100 × 4 / 4 = 100 litredir. Tank hacmi ise Vt = Vk × (Pk + 1) / (Pk − Pa) = 100 × 7 / 2 = 350 litredir. Yani saatte 50 kalkışı 15'e indirmek için 100 litrelik tankı 350 litreye çıkarmak gerekir. Aynı sonuca farkı 2 bardan 3 bara açarak da yaklaşılabilir: Vt = 100 × 7 / 3 = 233 litre.

10Tankın hava yastığı neden suyla dolar?

Hava yastığının kaybolması iki farklı mekanizmayla olur ve ikisi farklı tank tiplerini ilgilendirir. Membranlı tanklarda hava, zarın gözeneklerinden yavaşça suya difüze olur. Membransız, yani doğrudan temaslı galvaniz tanklarda ise hava suyun içinde çözünür ve tesisata taşınır; bu tanklar birkaç ayda tamamen su dolar.

Doğrudan temaslı tanklarda çözüm otomatik hava tamamlama düzeneğidir. Emiş hattına takılan bir enjektör ya da tank üstüne konan bir seviye şamandırası, hava yastığı küçüldüğünde sisteme hava basar. Bu düzenek arızalandığında tank haftalar içinde dolar ve klasik kısa devir tablosu ortaya çıkar. Bugünkü uygulamada bu tip tanklar yeni tesisatta tercih edilmez; membranlı tank hem hijyenik hem bakımsızdır.

Membranlı tanklarda ise su tarafına dolan hava değil, hava tarafına kaçan basınçtır. Sibop kapağı gevşek kalmışsa ya da sibop iğnesi tozlanmışsa yıllık kayıp 0,2 bardan çok daha hızlı olur. Sibopa sabun köpüğü sürerek kabarcık aramak beş saniyelik ve kesin bir testtir.

Sıcaklık da hava yastığını etkiler. Kazan dairesinde 40 santigrat dereceye çıkan bir ortamda tank içindeki gazın basıncı ideal gaz yasasına göre yükselir; 20 santigrat derecede 3,7 bar ölçülen bir tank, 40 derecede yaklaşık 3,95 bar okur. Ölçüm sıcaklığını not etmezseniz aynı tankı yaz ve kış farklı değerlendirirsiniz.

11Frekans kontrollü hidroforda kısa devir nasıl görünür?

Frekans kontrollü sistemlerde kısa devir, açma kapama yerine devir salınımı olarak ortaya çıkar. Pompa durmaz ama devri 25 Hz ile 50 Hz arasında sürekli gidip gelir, basınç manometrede titrer ve borularda ritmik bir uğultu duyulur. Bunun üç kaynağı vardır: basınç transmitteri arızası, kontrol kazancının yüksek olması ve tankın çok küçük ya da hiç olmaması.

Basınç transmitteri arızası belirtileri şunlardır: gösterilen basınç manometre değerinden sürekli sapar, sinyal ondalık basamakta zıplar, sıfır tüketimde bile devir düşmez ya da cihaz alarma geçer. Doğrulama için transmitterin akım çıkışı bir pens ampermetreyle ölçülür. 0 ila 10 bar skalalı bir transmitterde 5 bar hattı için beklenen akım 4 + 16 × (5 / 10) = 12 mA'dır. Ölçülen değer 1 mA'dan fazla sapıyorsa transmitter ya da kablosu bozuktur.

Kontrol ayarı kaynaklı salınımda transmitter sağlamdır ama oransal kazanç yüksektir. Musluk açıldığında basınç ayar değerinin üstüne fırlar, sonra altına düşer ve sistem oturmaz. Kazancı yarıya indirip integral zamanını 0,5 saniyeden 1 saniyeye çıkarmak çoğu vakayı çözer. Sürücülü sistemlerde tank küçüktür ama sıfır olamaz; 8 ila 24 litre arasında bir tank, sıfır debide sürücünün uyku moduna geçebilmesi için gereklidir.

Uyku modu eşiği de bir arıza kaynağıdır. Sürücü, debi belirlenen eşiğin altına indiğinde basıncı bir miktar yükseltip pompayı durdurur. Eşik çok düşük ayarlanmışsa pompa sıfır tüketimde bile asgari devirde dönmeye devam eder ve sürekli ısınır. Grundfos Hydro Multi-E ve Grundfos CMBE ailesinde bu parametre devreye alma menüsünden ayarlanır.

12Arıza ağacı: adım adım hangi ölçüm, hangi dal?

Arıza ağacı, ölçüm sonucuna göre dallanan ve her adımda olasılık uzayını yarıya indiren bir teşhis sırasıdır. Aşağıdaki sekiz adım, sahada ortalama otuz dakikada tamamlanır ve gereken tek alet manometre, sibop ölçer ve bir saattir. Adımları atlamayın; en sık hata dördüncü adımı geçip doğrudan pompa değiştirmektir.

• Adım 1. Tüm muslukları kapatın, pompanın elektriğini kesin ve manometreyi izleyin. Basınç düşüyorsa Adım 2'ye, sabit kalıyorsa Adım 5'e gidin.
• Adım 2. Hidrofor çıkışındaki ana vanayı kapatın ve on dakika bekleyin. Basınç tutuyorsa kaçak tesisattadır, Adım 3'e gidin. Hâlâ düşüyorsa kaçak pompa grubundadır, Adım 4'e gidin.
• Adım 3. Kolon vanalarını sırayla kapatarak kaçak kolonunu bulun, sonra o kolondaki rezervuar, batarya ve emniyet vanalarını tek tek kontrol edin. Gece kaçak testini onarım sonrası tekrarlayın.
• Adım 4. Çek valfi sökün, oturma yüzeyini ve yayı kontrol edin. Yüzey temiz ve yay sağlamsa sızdıran eleman tank rakoru, tahliye musluğu ya da manometre bağlantısıdır.
• Adım 5. Basınç düşmüyorsa arıza tanktadır. Tankı su tarafından boşaltın ve sibop basıncını okuyun. Su geliyorsa membran patlaktır, tankı değiştirin.
• Adım 6. Sibop basıncı alt kalkış basıncının 0,2 ila 0,3 bar altındaysa tank sağlamdır, Adım 7'ye gidin. Daha düşükse tankı doğru değere şarj edin ve sistemi yeniden test edin.
• Adım 7. Şalterin üst ve alt basınçlarını manometreden okuyun. Fark 1 barın altındaysa farkı 1,5 ila 2 bara açın ve ön basıncı yeni alt değere göre yeniden ayarlayın.
• Adım 8. Fark doğru ve tank sağlamsa tank hacmi yetersizdir. Yukarıdaki Vk formülüyle gerekli hacmi hesaplayın ve tankı büyütün ya da paralel ikinci tank ekleyin.

Frekans kontrollü sistemlerde ağaç beşinci adımdan sonra ayrılır. Orada tank ölçümüne ek olarak transmitter akımı ve kontrol kazancı kontrol edilir. Salınım tank sağlamken de sürüyorsa neden kontrol ayarıdır, mekanik değildir.

13Hangi belirti hangi nedene işaret eder?

Belirtiyi doğru okumak, teşhis süresini yarıya indirir. Aynı kısa devir tablosu farklı seslerle, farklı manometre davranışlarıyla ve farklı zaman aralıklarıyla ortaya çıkar. Aşağıdaki tablo sahada en sık karşılaşılan sekiz belirtiyi kök nedene bağlar.

Tabloyu kullanırken tek bir belirtiyle karar vermeyin. İki bağımsız gözlem aynı nedeni işaret ediyorsa teşhis kesinleşir. Örneğin sibopta su gelmesi ve tankın alışılmadık ağırlığı birlikte görülüyorsa membran patlaması tartışmasızdır.

14Şalter mi arızalı, tank mı? Ayırt etme yöntemi

Basınç şalteri arızası ile tank arızası aynı belirtiyi verir ama ayırt etmek için tek bir test yeterlidir: şalteri devre dışı bırakıp manometreyi izlemek. Şalteri elle köprüleyip pompayı sürekli çalıştırdığınızda basınç düzgün yükselip ayar noktasında kararlı kalıyorsa şalter sağlamdır; sorun tanktadır.

Şalterin kendi arızaları da vardır. Kontak yüzeyi yanmışsa pompa kalkarken tıkırdar ama dönmez. Şalterin altındaki kılcal delik kireçlenmişse basınç değişimini geç algılar ve pompa üst basıncı aşar. Körüğü delinmişse şalter hiç kapanmaz. Bu üç durumda da şalter değiştirilir; içi temizlenip yeniden kullanılmaz.

Şalterin manometreyle karşılaştırılması bir kalibrasyon kontrolüdür. Şalter üzerindeki ölçekli kadran çoğu üründe 0,3 bara kadar sapar. Ayar her zaman hattaki gerçek manometreden okunarak yapılmalıdır. Manometrenin kendisi de şüpheli olabilir; sınıf 1,6 doğruluk sınıfındaki bir cihaz 10 bar skalada 0,16 bar hata yapar.

15Emiş tarafındaki sorunlar kısa devri taklit eder mi?

Emiş tarafındaki yetersizlik, kısa devre çok benzeyen ama kökü tamamen farklı bir tabloya yol açar. Pompa suyu çekemediğinde basınç yükselemez, şalter kapanmaz, pompa çalışır, kavitasyon başlar ve termik koruma açar. Kısa süre sonra soğuyan termik pompayı yeniden kaldırır; dışarıdan bakan kullanıcı bunu kısa devir sanır.

Ayırt edici gözlem manometre davranışıdır. Gerçek kısa devirde basınç üst değere ulaşır ve hızla düşer. Emiş sorununda basınç üst değere hiç ulaşmaz, düşük bir seviyede takılır ve pompa dakikalarca çalışır. İkinci gözlem sestir: kavitasyon çakıl sesi verir, kısa devir metalik tık sesi verir.

Emiş tarafı kontrolü NPSHa hesabıyla yapılır. Deponun su seviyesi pompa ekseninin 2 metre altındaysa, atmosfer basıncı 10,33 mSS, buharlaşma basıncı 20 santigrat derecede 0,24 mSS ve emiş hattı sürtünme kaybı 1,2 mSS ise NPSHa = 10,33 − 2 − 0,24 − 1,2 = 6,89 mSS olur. Pompa kataloğundaki NPSHr çalışma debisinde 4,5 mSS ise 2,39 mSS emniyet payı vardır ve bu yeterlidir. Fark 0,5 mSS'nin altına inerse kavitasyon kaçınılmazdır.

Emiş süzgeci tıkalıysa aynı hesap bozulur çünkü sürtünme kaybı büyür. Yılda iki kez süzgeç temizliği, teşhis edilmesi en zor arızaların yarısını baştan engeller. Emiş şartları uygun değilse dik milli tip pompaya geçmek gerekebilir; seçenekler /urunler/pompa-sistemleri/dik-milli-pompalar sayfasındadır.

16Hangi hidrofor tipi kısa devre daha dayanıklı?

Kısa devre karşı dayanım, kontrol tipiyle ve motor yapısıyla belirlenir. Sabit devirli tek pompalı klasik hidrofor en hassas olanıdır; her kalkışta tam kalkış akımı çeker. Sürücülü sistemler rampalı kalkış sayesinde çok daha dayanıklıdır ama kontrol ayarı bozuksa bu kez devir salınımıyla yorulur.

Grundfos SCALA2 gibi entegre sürücülü kompakt üniteler, küçük dahili tankla birlikte sabit basınç tutar ve tek daire ile villa ölçeğinde kısa devir riskini büyük ölçüde ortadan kaldırır. Grundfos SCALA1 sabit devirlidir ve dış tank ile ön basınç ayarına klasik ölçüde bağımlıdır. Çok pompalı gruplarda Grundfos Hydro Multi-E, kademeleri dönüşümlü devreye alarak kalkış yükünü pompalar arasında paylaştırır.

Yatay çok kademeli Grundfos CM ve dikey çok kademeli Grundfos CR gövdeleri, hidrofor gruplarının temelini oluşturur. Bu pompalarda kalkış sayısını belirleyen unsur pompanın kendisi değil, grubun tank hacmi ve kontrol mantığıdır. Aynı Grundfos CR pompası doğru tankla saatte 12, yanlış tankla 200 kalkış yapabilir.

17Kısa devir sistemin enerji tüketimini nasıl etkiler?

Kısa devir enerji tüketimini iki yoldan artırır: kalkış akımının ürettiği kayıp ısı ve pompanın verimsiz noktada geçirdiği geçici rejim süresi. Bir hidrofor kalkıştan sonra kararlı debiye ulaşana kadar 1 ila 3 saniye geçirir; bu sürede verim nominal değerinin çok altındadır ve çekilen enerjinin büyük kısmı basınç üretmeye değil, atalet yenmeye harcanır.

Sayısal bakalım. 1,5 kW motorlu bir hidrofor, kalkış sırasında 2 saniye boyunca ortalama 4 kW çekiyorsa her kalkış 2,2 Wh ek tüketim demektir. Saatte 50 kalkış yapan bir sistem günde 1200 kalkış yapar ve yalnız kalkış kayıplarından günde 2,64 kWh, yılda 964 kWh harcar. Aynı sistem saatte 15 kalkışa indirildiğinde bu kayıp yılda 289 kWh'ye düşer; fark 675 kWh'dir ve tek bir tank değişiminin bedelini birkaç yılda karşılar.

Enerji verimliliği tarafında ErP 2009/125/EC çerçevesi ve ErP 641/2009 uygulama tüzüğü, pompanın kendi verimini düzenler ama sistem verimini kullanıcıya bırakır. Katalogda 4 puan daha yüksek verimli pompa seçip tankı yanlış ayarlamak, kazanılan tasarrufu birkaç katıyla geri verir. Pompa performansı ISO 9906 kabul deneyleriyle doğrulanır; sahadaki gerçek tüketim ise kalkış sayısıyla belirlenir.

18Kısa devir su darbesi ve tesisat ömrü açısından ne demek?

Su darbesi, akan su kütlesinin ani duruşunda kinetik enerjinin basınç dalgasına dönüşmesidir. Her pompa duruşu bir su darbesi olayıdır; kısa devirde bu olay günde binlerce kez tekrarlanır ve tesisatın zayıf noktaları önce gevşer, sonra sızdırır. Manometre ibresinin kapanma anında bir anlık sıçraması bu dalganın gözle görülür işaretidir.

Basınç yükselişi Joukowsky bağıntısıyla kabaca hesaplanır: Δp = ρ × a × Δv. Su yoğunluğu 1000 kg/m³, çelik boruda dalga hızı yaklaşık 1200 m/s ve akış hızındaki ani değişim 1,5 m/s ise Δp = 1000 × 1200 × 1,5 = 1,8 milyon paskal, yani yaklaşık 18 bar olur. Bu değer 6 bar çalışan bir tesisatın üzerine binen anlık bir yüktür ve rakorları, esnek bağlantıları, manometre kılcalını ve çek valf yayını doğrudan yorar.

Etkiyi azaltmanın üç yolu vardır. Birincisi kalkış sayısını düşürmektir; bu, tank hacmi ve fark ayarıyla yapılır. İkincisi yaylı disk tipi çek valf kullanarak klapenin geri akış hızlanmadan kapanmasını sağlamaktır. Üçüncüsü pompa çıkışına esnek bağlantı ve gerekirse küçük hacimli bir darbe emici koymaktır; esnek bağlantı seçenekleri /urunler/tesisat-ekipmanlari/flex-baglantilar sayfasındadır.

19Sık yapılan 5 hata

Kısa devir arızasında yapılan hataların çoğu teşhis sırasını atlamaktan doğar. Aşağıdaki beş hata, servis kayıtlarında tekrar eden arızaların büyük bölümünü açıklar ve hepsi ölçüm yapılmadan karar vermekten kaynaklanır.

• Ölçmeden tank değiştirmek. Tank sağlamken kaçak yüzünden değiştirilen tank, iki hafta sonra aynı belirtiyi verir. Önce sibop basıncını ölçün, sonra parça sipariş edin.
• Ön basıncı hat basıncıyla karıştırmak. Tank suluyken sibopta okunan değer hat basıncıdır. Tankı boşaltmadan yapılan her ölçüm yanlıştır ve teknisyeni yanlış dala sokar.
• Fark ayarını kısarak konfor aramak. Musluktaki basınç değişimini azaltmak için farkı 0,3 bara indirmek, kullanılabilir hacmi yedide bire düşürür ve pompayı aylar içinde bitirir.
• Yanan motoru sarıp aynı sistemi devreye almak. Sargı yanması bir sonuçtur. Kök neden bulunmadan yapılan sarım, ortalama üç ay sonra aynı masrafı geri getirir.
• Sürücülü sistemde tankı tamamen kaldırmak. Sürücü küçük tankla çalışır ama tanksız çalışmaz; sıfır debide basıncı tutacak hacim kalmadığı için pompa uyku moduna girip çıkar.

20Devreye alma kontrol listesi

Devreye alma kontrol listesi, kısa devir arızasının montaj aşamasında engellenmesini sağlar. Aşağıdaki on iki madde sırayla uygulanır ve her maddenin ölçüm sonucu devreye alma formuna yazılır. Form olmadan yapılan devreye alma, altı ay sonra yapılacak teşhisin referans noktasını yok eder.

• Emiş hattı sızdırmazlığı test edilir, tüm rakorlar kontrol edilir ve süzgeç temizliği doğrulanır.
• Pislik tutucu takılı ve temiz olarak monte edilir, ilk hafta sonunda yeniden temizlenir.
• Basınç şalterinin alt ve üst değerleri hattaki manometreden okunarak ayarlanır, şalter kadranına güvenilmez.
• Fark ayarı üst basıncın %20 ila %30'u olacak biçimde, tipik olarak 1,5 ila 2 bar bırakılır.
• Tank su tarafından tamamen boşaltılır, sibop basıncı ölçülür ve alt kalkış basıncının 0,2 ila 0,3 bar altına ayarlanır.
• Ölçüm sıcaklığı ve tarih tank etiketine yazılır, yıllık kontrol takvimi oluşturulur.
• Çek valfin yönü, tipi ve montaj konumu üretici talimatına göre doğrulanır.
• Kullanılabilir hacim Vk formülüyle hesaplanır ve saatteki kalkış sayısı motor sınırının altında kalacak biçimde teyit edilir.
• Kuru çalışma koruması test edilir; emiş vanası kapatılarak korumanın devreye girdiği görülür.
• Frekans kontrollü sistemde transmitter akımı pens ampermetreyle ölçülür ve manometreyle karşılaştırılır.
• Kontrol kazancı ve integral zamanı bir musluk açma kapama testiyle aşımsız oturacak biçimde ayarlanır.
• Bir saatlik izleme yapılır, kalkış sayısı sayılır ve devreye alma formuna kaydedilir.

21Sık Sorulan Sorular

Hidrofor sürekli devreye giriyor, ilk neye bakmalıyım?

İlk bakılacak yer genleşme tankının ön basıncıdır. Pompanın elektriğini kesin, tankı su tarafından tamamen boşaltın ve sibop üzerinden hava basıncını ölçün. Sibopta su geliyorsa membran patlaktır. Basınç şalterin alt değerinin 0,2 ila 0,3 bar altında değilse tankı doğru değere şarj edin ve sistemi yeniden izleyin.

Hidrofor ön basıncı kaç bar olmalı?

Ön basınç, basınç şalterinin devreye girme değerinin 0,2 ila 0,3 bar altında olmalıdır. Şalter 4 barda kalkıyorsa 3,7 ila 3,8 bar doğrudur. Frekans kontrollü sistemlerde ayar basıncının %90'ı alınır. Ölçüm mutlaka tank boşken yapılır, çünkü su varken okunan değer hat basıncını gösterir ve yanıltır.

Hidrofor saatte kaç kez devreye girmeli?

Sınır motor gücüne bağlıdır. 1,5 kW altında saatte 30, 2,2 ila 4 kW arasında 25, 5,5 ila 7,5 kW arasında 20, 11 ila 22 kW arasında 15 ve 30 kW üstünde 10 kalkış üst sınırdır. Frekans kontrollü sistemlerde rampalı kalkış sayesinde bu değer saatte 100 ila 200 durdur-kaldıra kadar çıkabilir.

Hidrofor neden sık sık çalışıyor ama su akmıyor?

Bu tablo genellikle emiş tarafı sorunudur, kısa devir değildir. Pompa suyu çekemediği için basınç üst değere ulaşmaz, kavitasyon başlar ve termik koruma açıp kapatır. Manometre üst değere hiç çıkmıyorsa emiş süzgecini, ayak valfini ve depo su seviyesini kontrol edin, NPSHa hesabını yeniden yapın.

Hidrofor tankı su doldu ne yapmalı?

Membranlı tanklarda tankın suyla dolması membran yırtığı demektir ve tamir edilmez. Değiştirilebilir membranlı modellerde yalnız zar, sabit membranlı modellerde tankın tamamı yenilenir. Doğrudan temaslı galvaniz tanklarda ise tank boşaltılıp hava yastığı yeniden oluşturulur ve otomatik hava tamamlama düzeneği kontrol edilir.

Gece kaçak testi nasıl yapılır?

Akşam son kullanımdan sonra sistem üst basınca doldurulur, pompanın elektriği kesilir ve manometre değeri yazılır. Sabah aynı manometre okunur. 0,2 barın altındaki düşüş normaldir. Daha fazlası kaçak demektir. Testi bir kez de ana vana kapalıyken tekrarlayarak kaçağın tesisatta mı yoksa pompa grubunda mı olduğunu ayırın.

Basınç transmitteri arızası belirtileri nelerdir?

Gösterilen basıncın manometreden sürekli sapması, sinyalin zıplaması, sıfır tüketimde devrin düşmemesi ve cihazın sensör alarmı vermesi başlıca belirtilerdir. Doğrulama pens ampermetreyle yapılır. 0 ila 10 bar skalada 5 bar için beklenen akım 12 mA'dır. Sapma 1 mA'yı geçiyorsa transmitter ya da sinyal kablosu değiştirilir.

Kısa devir motoru gerçekten yakar mı?

Evet. Her kalkışta sargı nominal akımın 4 ila 7 katını çeker ve ısınma akımın karesiyle orantılıdır. Sargı soğumaya vakit bulamadan yeni kalkış geldiğinde yalıtım adım adım bozulur. Sınıf F yalıtımda çalışma sıcaklığının 10 santigrat derece artması ömrü yaklaşık yarıya indirir; kontaktör kontakları da aynı hızla tükenir.

Çek valf sızdırıyorsa değiştirmek şart mı?

Her zaman değil. Sızdırmanın en sık nedeni oturma yüzeyine sıkışan kum, kireç ya da teflon artığıdır; valf sökülüp temizlendiğinde sorun biter. Yay kırılmışsa veya elastomer conta sertleşmişse valf değiştirilir. Yeniden montajda montaj konumuna uygun tip seçilmeli, yatay için üretilmiş klapeli valf dikey hatta takılmamalıdır.

Tank büyütmek mi, fark ayarını açmak mı daha etkili?

Fark ayarını açmak daha güçlü etki eder çünkü kullanılabilir hacim farkla doğru orantılıdır. 6 bar üst basınçta farkı 2 bardan 3 bara çıkarmak, tank hacmini yarıdan fazla büyütmeye eşdeğerdir. Ancak fark 2,5 barı aşınca musluktaki basınç değişimi rahatsız eder. Pratikte fark 1,5 ila 2 barda tutulup gerisi tank hacmiyle çözülür.

Kısa devir teşhisi ölçüme dayanır ve doğru ölçüldüğünde otuz dakikada biter. Sisteminizin tank hacmini, kalkış sayısını ve şalter ayarını birlikte değerlendirmemizi isterseniz mevcut pompa etiketini ve manometre okumalarınızı /iletisim sayfasından bize iletin. Hidrofor grubu ve yedek ekipman seçenekleri /urunler/pompa-sistemleri/kullanim-suyu-hidroforlari sayfasında, sık sorulan teknik başlıklar ise /sss sayfasındadır.