Dalgıç Pompa Çalışıyor Ama Su Basmıyor: Neden? 10 Maddelik Arıza Ağacı, Belirti, Ölçüm ve Çözüm

Dalgıç pompa çalışıyor ama su basmıyorsa neden çoğu zaman on başlık altında toplanır: ters dönüş, tıkalı çark, kapalı vana, sıkışmış çek valf, hava kilidi, çark aşınması, yanlış basma yüksekliği, düşük su seviyesi, motor gücü düşüşü ve kavitasyon. Doğru teşhis, belirtiyi ölçümle eşleştiren bir arıza ağacıyla yapılır.

Bu yazıda sırasıyla şunları bulacaksınız:

• Motor döner ama debi sıfır ya da çok düşükken sorunu daraltan hızlı arıza ağacı mantığı
• On ana nedenin her biri için belirti, sahada yapılacak ölçüm ve kesin çözüm
• Üç fazlı dalgıç pompada ters dönüşü faz sırasıyla test etmenin adım adım yöntemi
• Gerçek basma yüksekliğini hesaplayıp pompa eğrisiyle karşılaştıran tam sayısal örnek
• Hava kilidi, çek valf sıkışması ve kapalı vananın birbirinden nasıl ayırt edileceği
• Kavitasyon ile aşınmanın belirti ve seste nasıl farklılaştığı
• Sık yapılan beş teşhis hatası ve devreye alma kontrol listesi

01Dalgıç pompa çalışıyor ama su basmıyor: arıza ağacı nasıl kurulur?

Dalgıç pompa çalışıyor ama su basmıyor tablosu, motorun döndüğü ama pompanın basma noktasına debi vermediği ya da çok düşük debi verdiği durumun ortak adıdır. Teşhis, tek bir nedene atlamadan, belirtiyi ölçümle eşleştiren bir arıza ağacıyla yapılır. Motorun dönüp dönmediği, çektiği akım, basma hattındaki basınç ve emiş tarafındaki su seviyesi dört temel ölçümdür; bu dördü birlikte okununca on olası neden hızla ikiye üçe iner.

Sahada bu tablo kısaca dalgıç pompa su basmıyor diye adlandırılır ve altında birden çok kök neden gizlenir. Arıza ağacının ilk dalı basit bir ayrımdır: motor gerçekten dönüyor mu, yoksa sadece uğulduyor mu? Motor hiç dönmüyor ya da titreşerek uğulduyorsa sorun elektrikseldir; bu yazının konusu değildir. Motor sorunsuz dönüyor ama basınç göstergesi ölü ya da debi yoksa, sorun pompanın hidrolik tarafındadır. Bu ikinci durumda çekilen akım belirleyici ipucudur: akım anma değerinin çok altındaysa pompa suyu tutmuyor demektir; anma değerinde ya da üstündeyse pompa çalışıyor ama basma yolu kapalı ya da kısıtlı demektir.

İkinci dal, bu iki akım tablosunu ayrı ağaçlara yönlendirir. Düşük akım tablosu emiş ve dönüş yönü sorunlarına, yani ters dönüşe, hava kilidine, düşük su seviyesine ve aşınmış çarka işaret eder; bu durumlarda pompa suyla temas edemiyor ya da suyu ivmelendiremiyor, dolayısıyla yükü hafiftir. Yüksek akım tablosu ise basma tarafındaki tıkanıklığa, kapalı vanaya, sıkışmış çek valfe ve tıkalı çarka işaret eder; pompa suyu itmeye çalışır ama önü kapalı olduğu için yükü ağırlaşır. Bu iki dalın ayrımı, on nedeni teşhis etmeden önce yarıya indirir. Temiz su ve hidrofor tarafındaki benzer tablo /blog/hidrofor-calisiyor-ama-su-basmiyor yazısında ele alınır; burada odağımız dalgıç ve atık su bağlamıdır.

02Neden 1: Üç fazlı dalgıç pompada ters dönüş (faz sırası)

Ters dönüş, üç fazlı dalgıç pompanın besleme faz sırası yanlış bağlandığında çarkın tasarlanan yönün tersine dönmesidir ve dalgıç pompa çalışıyor ama su basmıyor tablosunun en sık ve en sinsi nedenidir. Santrifüj çark ters döndüğünde tamamen durmaz; ters yönde de bir miktar debi ve basınç üretir, ama bu değer anma noktasının çok altındadır. Bu yüzden ters dönüşte pompa "çalışıyor gibi" görünür, hafif su verir, ama beklenen debiye ve basma yüksekliğine asla ulaşmaz.

Belirti üçlüdür: debi anma değerinin belirgin altındadır, çekilen akım anma değerinin altında kalır çünkü çark suyu tam ivmelendiremez, ve basma basıncı beklenenin çok altında bir yerde asılı kalır. Yeni kurulan ya da panosu yeni bağlanan bir pompada ilk çalıştırmada bu tablo görülüyorsa ilk şüpheli daima ters dönüştür. Motorun sesi ve titreşimi çoğu zaman normaldir; bu, ters dönüşü aşınma ve kavitasyondan ayıran önemli bir ayrıntıdır.

Ölçüm ve çözüm ters dönüş testi bölümünde adım adım verilmiştir; özeti şudur: pompanın besleme kablolarından herhangi iki fazın yeri değiştirilir ve aynı çalışma noktasında debi ile akım yeniden okunur. Doğru yönde debi ve akım gözle görülür biçimde artar. Faz sırası düzeltildikten sonra pompa anma noktasına oturur. Ters dönüş, tek fazlı dalgıç pompalarda söz konusu değildir; tek fazlı motorun dönüş yönü kondansatör bağlantısıyla sabittir. Bu neden yalnızca üç fazlı dalgıç motorları ilgilendirir.

03Neden 2: Tıkalı çark ve emiş süzgeci

Tıkalı çark, kanal aralarına ya da emiş süzgecine lif, paçavra, kum ya da katı madde birikerek suyun akış yolunu daraltması ya da tamamen kapatmasıdır ve atık su ile drenaj dalgıç pompalarının en yaygın mekanik nedenidir. Çark kanalı kısmen tıkandığında debi düşer; tamamen tıkandığında pompa döner ama hiç su basmaz. Tıkanma emiş süzgecinde ise su çarka hiç ulaşamaz ve pompa boşa döner.

Belirti tıkanmanın derecesine göre değişir. Kısmi tıkanmada debi düşer, çekilen akım çark tipine göre ya artar ya değişmez, ve sesde bazen periyodik bir vuruntu duyulur çünkü tıkalı kanal her turda dengesizlik yaratır. Tam tıkanmada debi sıfırdır; kapalı çarkta akım düşer çünkü su hareket etmez, açık ve yarı açık çarkta ise değişken olabilir. Atık su pompasında sık devreye girip az su basma tablosu, çoğu zaman kanal ağzında biriken lif örgüsünün habercisidir.

Ölçüm ve çözüm sahada iki adımdır. Önce pompa durdurulup basma basıncı ve emiş tarafı gözlemlenir; ardından pompa kuyudan çekilerek emiş süzgeci ve çark kanalları elle kontrol edilir. Süzgeçte biriken paçavra ve lif temizlenir, çark kanalları açılır. Kalıcı çözüm, sıvının lif yüküne uygun çark tipini seçmektir: lifli evsel atıkta vorteks ya da öğütücü çark tıkanmayı büyük ölçüde önler. Katı ve lifli hatlarda kanıtlanmış bir dalgıç atık su pompası ailesi olarak Grundfos SEG öğütücü ve Grundfos SE kanallı seri, bu tıkanma tablosunu büyük ölçüde ortadan kaldırır; Grundfos SEG serisi lifi keserek, Grundfos SE serisi geniş serbest geçişle çalışır. Doğru çark tipi seçiminin mantığı /blog/atik-su-pompasi-nasil-secilir yazısında, ailenin ayrıntısı /blog/grundfos-seg-se-atik-su-pompalari yazısında ayrıntılıdır; tıkanmaya dayanıklı dalgıç çözümler /urunler/pompa-sistemleri/drenaj-atik-su sayfasında listelenir.

04Neden 3: Kapalı ya da kısılı sürgülü vana

Kapalı ya da kısılı sürgülü vana, basma hattı üzerindeki kesme vanasının tamamen ya da kısmen kapalı bırakılmasıyla pompanın önünü tıkamasıdır ve teşhisi en kolay, gözden en çok kaçan nedendir. Pompa döner, suyu iter, ama basma yolu kapalı olduğu için debi sıfırdır ya da vana kısılıysa beklenenin altındadır. Devreye alma sonrası, bakım sonrası ya da hat üzerinde başka bir işlem sonrası açık unutulan vana en yaygın senaryodur.

Belirti tipiktir: debi yok ya da düşük, ama çekilen akım anma değerinde ya da üstündedir çünkü pompa kapalı bir hatta karşı basınç üretir. Kapalı vanaya karşı çalışan bir santrifüj pompa "sıfır debi" noktasında çalışır; bu noktada pompa en yüksek basıncı üretir ama hiç su akmaz ve tüm enerji ısıya döner. Bu yüzden kapalı vanaya karşı uzun süre çalışan bir pompanın gövdesi ısınır; bu ısınma, kapalı vanayı hava kilidinden ayıran bir ipucudur.

Ölçüm ve çözüm en basit adımdır ve daima ilk kontrol edilmelidir: basma hattındaki tüm kesme vanalarının açık olduğu gözle ve elle doğrulanır. Sürgülü vana kolunun konumu yanıltıcı olabilir; bazı vanalarda kol açık gösterip iç mekanizma kapalı kalabilir. Vana yavaşça tam açılır ve debi ile akım yeniden okunur. Debi geri gelirse neden budur. Kısılı vana bazen bilinçli bir çalışma noktası ayarı için bırakılır; bu durumda çalışma noktasının pompa eğrisi üzerinde nereye düştüğü /blog/pompa-calisma-noktasi-nedir yazısındaki mantıkla doğrulanır.

05Neden 4: Çek valf sıkışması ya da ters takılması

Çek valf sıkışması, basma hattındaki tek yönlü vananın kapalı konumda takılıp kalması ya da baştan ters monte edilmesiyle suyun geçişini engellemesidir. Çek valf, pompa durunca suyun geri kaçmasını önleyen tek yönlü elemandır; klapesi kireç, lif ya da katı maddeyle kapalı konumda sıkıştığında pompa döner, basınç üretir ama su valfin ötesine geçemez. Ters monte edilen bir çek valf ise en baştan akışı hiç geçirmez.

Belirti kapalı vanaya benzer ama bir farkla ayrılır: debi sıfır ya da çok düşük, çekilen akım anma değerinde ya da üstündedir, ancak basma hattındaki tüm görünür vanalar açıktır. Yani "tüm vanaları açtım, yine su yok" tablosu güçlü biçimde sıkışmış ya da ters çek valfe işaret eder. Çek valf klapesinin sıkışması bazen aralıklıdır; pompa bazen basar bazen basmaz, çünkü klape rastgele açılıp kapanır. Bu aralıklı davranış çek valfi kapalı vanadan ayıran önemli ipucudur.

Ölçüm ve çözüm çek valfin konumunu ve yön okunu doğrulamakla başlar. Gövde üzerindeki akış yönü oku pompadan basma noktasına doğru olmalıdır; ters takılıysa valf çıkarılıp doğru yönde monte edilir. Klape sıkışmasında valf sökülür, klape ve yatağı temizlenir, kireç ve lif alınır; gerekirse valf yenilenir. Atık su hatlarında lif nedeniyle sık sıkışan bilyeli çek valf yerine, klapeli ya da geri tepme tipi tercih edilir. Çek valf arızasının hidrofor tarafındaki ayrıntılı ele alınışı /blog/hidrofor-calisiyor-ama-su-basmiyor yazısındaki mantıkla aynıdır; dalgıç tarafında da klape sıkışması aynı biçimde teşhis edilir.

06Neden 5: Basma hattında hava kilidi

Hava kilidi, basma hattının ya da pompa gövdesinin yüksek bir noktasında hapsolan hava kabarcığının su sütununu kesmesi ve pompanın suyu ittiği halde havayı sıkıştırıp ötesine geçirememesidir. Su, havadan çok daha yoğun olduğu için pompa su sütununu kolayca iter; ama araya giren sıkışabilir hava, pompanın ürettiği basıncı yutar ve akışı durdurur. Hava kilidi özellikle hattın tepe yaptığı, dirsekle yükselip alçaldığı geometrilerde ve pompa gövdesinin dolmadan çalıştırıldığı ilk kalkışlarda görülür.

Belirti karakteristiktir: debi sıfır ya da düzensiz, basma basıncı dalgalanır çünkü hava kabarcığı yay gibi davranır, ve çekilen akım anma değerinin altındadır çünkü pompa suyu değil sıkışabilir havayı hareket ettirir. Kapalı vanadan farkı, gövdenin ısınmamasıdır; hava kilidinde pompa hâlâ bir miktar su ile temas halinde olduğu için kapalı vanadaki gibi kuru sürtünme ısınması olmaz. Basınç göstergesinin sabit yüksek değil, dalgalı olması hava kilidinin imzasıdır.

Ölçüm ve çözüm havanın tahliyesine odaklanır. Basma hattının en yüksek noktasına konan bir hava tahliye vanası ya da purjör, hapsolan havayı atar. Manuel çözümde hat en yüksek noktadan gevşetilerek hava boşaltılır; pompa suyla dolduktan sonra debi geri gelir. Kalıcı çözüm, hat geometrisini sürekli yükselen biçimde tasarlamak ya da tepe noktalarına otomatik hava tahliye vanası koymaktır. Dalgıç pompada gövdenin ilk kalkışta suyla dolması zaten sağlanır çünkü pompa sıvı içindedir; bu yüzden dalgıç uygulamada hava kilidi çoğu zaman gövdede değil, basma hattının kuru kalan yüksek noktalarında oluşur.

07Neden 6: Çark aşınması ve mil somunu gevşemesi

Çark aşınması, çark kanatlarının ve aşınma halkalarının kum, kireç ve katı madde nedeniyle zamanla incelip aralıkların açılmasıyla pompanın basma yeteneğini kaybetmesidir; mil somunu gevşemesi ise çarkın mil üzerinde boşalarak dönme momentini tam aktaramamasıdır. Her ikisi de pompanın döndüğü halde beklenen basma yüksekliğine ulaşamamasına yol açar ve genellikle yavaş, sinsi bir performans düşüşü olarak ortaya çıkar.

Belirti kademelidir. Aşınma, aylar içinde debinin ve basıncın giderek düşmesiyle kendini gösterir; pompa bir yıl önce verdiği debiyi artık veremez. Çekilen akım genellikle düşer çünkü aşınmış çark suyu daha az ivmelendirir, yükü hafifler. Aşınma halkası aralığı açıldığında pompa içinde basma tarafından emiş tarafına geri kaçak artar; bu iç sirkülasyon, dışarı verilen net debiyi düşürür. Mil somunu gevşemesinde belirti daha ani olabilir: çark milde döndüğü için pompa bir anda basmayı keser ve bazen ters dönüş sonrası gevşeme tetiklenir.

Ölçüm ve çözüm pompanın performansını referansla karşılaştırmaktan geçer. Aynı çalışma noktasında bugünkü debi ve basınç, devreye alma değerleriyle kıyaslanır; belirgin düşüş varsa çark aşınmıştır. Kesin teşhis pompayı söküp çark kanatlarını, aşınma halkalarını ve salyangoz duvarını gözle incelemektir; incelmiş kanatlar ve genişlemiş aralık aşınmayı doğrular. Çözüm aşınmış çark ve aşınma halkalarını yenilemek, mil somununu tork değerinde sıkmaktır. Aşındırıcı sıvıda kalıcı çözüm sertleştirilmiş döküm çark seçmektir. Aşınma ile pompa eğrisinin nasıl aşağı kaydığı /blog/pompa-calisma-noktasi-nedir yazısındaki eğri mantığıyla anlaşılır.

08Neden 7: Aşırı basma yüksekliği ve yanlış pompa seçimi

Aşırı basma yüksekliği, sistemin pompadan istediği manometrik yüksekliğin pompanın verebileceği maksimum yükseklikten büyük olması ve bu yüzden çalışma noktasının pompa eğrisinin bittiği yerin ötesine düşmesidir. Bu durumda pompa döner, akım çeker, ama debi sıfırdır ya da çok düşüktür; çünkü santrifüj pompa yalnızca eğrisi üzerindeki noktalarda çalışabilir, eğrinin dışına debi veremez. Bu, mekanik bir arıza değil, bir seçim hatasıdır: pompa görev için yetersiz seçilmiştir.

Belirti pompa yeniyken ilk kalkıştan itibaren görülür ve zamanla kötüleşmez; aşınmadan bu yönüyle ayrılır. Debi sıfır ya da çok düşük, çekilen akım genellikle anma değerinde ya da altındadır çünkü pompa sıfır debiye yakın çalışıp az iş yapar. Bu tabloda pompa kusursuz çalışır, hiçbir parça arızalı değildir; sadece sistem eğrisi ile pompa eğrisi, debinin sıfıra yaklaştığı bir noktada ya da hiç kesişmeyecek biçimde konumlanmıştır. Yeni kurulan bir sistemde "pompa çalışıyor ama beklenen yüksekliğe su çıkmıyor" tablosu güçlü biçimde yetersiz seçime işaret eder.

Ölçüm ve çözüm gerçek basma yüksekliğini hesaplayıp pompa eğrisiyle karşılaştırmaktır; bunun adım adım örneği ilerideki sayısal örnekte verilmiştir. Gerçek manometrik yükseklik, statik yükseklik, sürtünme kaybı ve varsa çıkış basıncının toplamıdır. Bu değer pompanın anma yüksekliğini aşıyorsa pompa yetersizdir. Çözüm, doğru manometrik yüksekliği veren bir pompa seçmek ya da çok kademeli bir dalgıç pompaya geçmektir. Yüksek basma yüksekliği gereken derin kuyu ve terfi uygulamalarında dikey milli çözümler /urunler/pompa-sistemleri/dik-milli-pompalar sayfasında yer alır.

09Neden 8: Düşük su seviyesi ve şamandıra kilidi

Düşük su seviyesi, kuyu ya da hazne sıvısının pompanın emiş kotunun altına inmesi; şamandıra kilidi ise seviye şamandırasının lif, yağ ya da kabloya dolanarak yanlış kotta takılıp pompayı susuz ya da yanlış anda çalıştırmasıdır. Her ikisi de pompanın su ile teması kesildiği ya da yetersizleştiği için basma yeteneğini kaybetmesine yol açar. Dalgıç pompa sıvının içine batırıldığı için susuz kalma çoğunlukla mevsimsel seviye düşüşünden ya da aşırı çekişten kaynaklanır.

Belirti hava kilidine benzer ama kaynağı emiş tarafındadır. Pompa su yerine hava ya da hava-su karışımı emdiğinde debi düşer ya da kesilir, çekilen akım anma değerinin altına iner çünkü pompa yükü hafifler, ve emişte girdap ile hava emme sesi duyulur. Su seviyesi minimum batıklık kotunun altına indiğinde emişte huni biçimli bir girdap oluşur ve pompa yüzeyden hava emer; bu, debiyi kesen ve motoru soğutmasız bırakan tehlikeli bir durumdur. Şamandıra kilidinde ise pompa yanlış kotta durur ya da hiç durmaz; şamandıra takılı kaldığı için kontrol yanlış sinyal alır.

Ölçüm ve çözüm önce su seviyesini ölçmekle başlar. Kuyu ya da hazne sıvı seviyesi, pompanın minimum batıklık değeriyle karşılaştırılır; seviye altındaysa çekiş azaltılır ya da pompa daha aşağı konumlandırılır. Şamandıra kontrolünde şamandıra elle hareket ettirilerek serbest çalışıp çalışmadığı denetlenir; lif ve yağ dolanması temizlenir, kablo yolu düzeltilir. Kuru çalışma korumasının doğru kotta devrede olması, hem susuz çalışmayı hem de motorun soğutmasız kalmasını önler. Susuz çalışmanın motora verdiği zararın mantığı hidrofor tarafında /blog/hidrofor-calisiyor-ama-su-basmiyor yazısıyla paralel işler.

10Neden 9: Motor gücü düşüşü, sargı ve gerilim sorunu

Motor gücü düşüşü, dalgıç motorun düşük gerilim, faz kaybı, sargı arızası ya da yıpranma nedeniyle çarkı anma devrinde döndürecek momenti üretememesidir. Santrifüj pompanın basma yüksekliği devrin karesiyle, debisi ise devirle orantılı olduğu için motorun devri düştüğünde pompa hızla basma yeteneğini kaybeder. Devir yüzde on düşerse basma yüksekliği yaklaşık yüzde on dokuz düşer; bu yüzden küçük bir devir kaybı bile pompanın su basmamasına yol açabilir.

Belirti gerilim ve faz durumuna bağlıdır. Düşük besleme geriliminde motor yavaş döner, debi ve basınç düşer, akım ise genellikle artar çünkü motor momenti çekmeye çalışır ve ısınır. Üç fazlı motorda bir faz kaybolursa motor tek faz kalır, güçlü titreşir, aşırı akım çeker ve termik korumadan durur; bu durumda pompa ya hiç dönmez ya da çok zayıf döner. Sargı ara sarım kısa devresinde motor kısmi güç verir, bir faz diğerlerinden fazla ısınır ve çekilen akım fazlar arasında dengesizleşir. Fazlar arası akım dengesizliği, sargı sorununun en güvenilir sahadaki işaretidir.

Ölçüm ve çözüm elektriksel ölçümlerle yapılır. Üç fazın gerilimi ve çekilen akımı tek tek ölçülür; gerilim anma değerinin yüzde onundan fazla altındaysa besleme sorunu vardır, akım fazlar arasında yüzde ikiden fazla farklıysa sargı ya da bağlantı sorunu vardır. İzolasyon direnci megommetreyle ölçülerek sargının toprağa kaçağı denetlenir; düşük izolasyon sargı arızasını doğrular. Çözüm besleme gerilimini düzeltmek, faz bağlantılarını sıkmak ya da arızalı motoru yenilemektir. Motor gücü ve devrin pompa performansına etkisinin hesap mantığı /blog/pompa-calisma-noktasi-nedir yazısındaki eğri kaymasıyla açıklanır.

11Neden 10: Kavitasyon

Kavitasyon, pompa emişindeki basıncın sıvının o sıcaklıktaki buhar basıncının altına düşmesiyle sıvının pompa içinde buharlaşıp kabarcıklar oluşturması, bu kabarcıkların yüksek basınç bölgesinde şiddetle patlayarak debiyi düşürmesi ve çarkı aşındırmasıdır. Kavitasyon, mevcut emme yükü olan NPSHa'nın pompanın gerektirdiği NPSHr'nin altına düştüğünde başlar. Dalgıç pompada emiş çoğunlukla sıvı içinde olduğundan kavitasyon temiz su emme hatlarına göre seyrektir, ama düşük su seviyesi, tıkalı süzgeç, yüksek sıvı sıcaklığı ya da aşırı debide çalışma onu tetikler.

Belirti sesle ayırt edilir ve bu, kavitasyonu diğer nedenlerden ayıran en güçlü işarettir. Pompadan çakıl taşı öğütülüyormuş gibi çıtırtılı, sert bir ses gelir; debi ve basınç dalgalanır, çekilen akım kararsızdır ve pompa titrer. Uzun süreli kavitasyon çark kanatlarında pürüzlü, süngerimsi oyuklar bırakır; bu aşınma izi, kum aşınmasının düzgün parlak yüzeyinden farklı olarak gözeneklidir. Kavitasyon debiyi düşürerek pompanın "su basmıyor" tablosuna katkı yapar ve tedavi edilmezse çarkı kısa sürede tahrip eder.

Ölçüm ve çözüm NPSH marjını geri kazanmaya odaklanır. Mevcut NPSHa, sıvı seviyesi yükseltilerek, emiş süzgeci temizlenerek, sıvı sıcaklığı düşürülerek ya da pompa daha derine indirilerek artırılır; gerekli NPSHr ise debi düşürülerek azaltılır çünkü NPSHr debiyle artar. Aşırı debide çalışan bir pompa çalışma noktası sola çekilerek kavitasyondan kurtarılabilir. Kavitasyonun genel fiziği ve NPSH hesabı /blog/pompa-calisma-noktasi-nedir yazısında ele alınan çalışma noktası mantığıyla birlikte okunmalıdır. Aşındırıcı ve zorlu koşullar için doğru pompa seçiminde /markalar sayfasındaki tedarik edilen markalar değerlendirilir.

12Üç fazlı dalgıç pompada ters dönüş testi nasıl yapılır?

Ters dönüş testi, üç fazlı dalgıç pompanın doğru yönde döndüğünü, iki faz yerini değiştirip aynı çalışma noktasında debi ve akımı karşılaştırarak belirleyen yöntemdir. Dalgıç pompada çark suyun içinde olduğu için dönüş yönü gözle görülemez; bu yüzden yön, çarka bakılarak değil, pompanın verdiği performansla anlaşılır. Doğru yönde pompa daha yüksek debi ve daha yüksek akım verir; ters yönde her ikisi de düşüktür. Test bu farkı ölçmeye dayanır.

Test adım adım şöyledir. Birinci adımda pompa mevcut faz bağlantısıyla çalıştırılır ve sabit bir çalışma noktasında, örneğin belirli bir vana açıklığında, basma basıncı, debi ve çekilen akım kaydedilir. İkinci adımda pompa elektriksel olarak güvenli biçimde durdurulur, panodan enerji kesilir ve besleme kablolarından herhangi iki fazın yeri değiştirilir; üç fazdan ikisinin yer değiştirmesi dönüş yönünü tersine çevirir. Üçüncü adımda pompa yeniden çalıştırılır ve aynı çalışma noktasında basınç, debi ve akım tekrar kaydedilir.

Dördüncü adım karşılaştırmadır: iki ölçümden hangisinde debi ve akım daha yüksekse, o faz sırası doğrudur. Fark çoğu pompada belirgindir; doğru yönde debi tipik olarak belirgin biçimde, akım ise ölçülebilir biçimde yüksektir. Yön belirlendikten sonra pompa doğru faz sırasında bırakılır. Bu test daima iki ölçümün karşılaştırılmasıyla yapılır; tek bir ölçüme bakıp "az basıyor öyleyse terstir" demek yanıltıcıdır, çünkü düşük debinin başka nedenleri de vardır. Testin gücü, aynı pompanın iki yöndeki performansını doğrudan kıyaslamasıdır.

13Sayısal örnek: gerçek basma yüksekliği pompa eğrisiyle karşılaştırma

Bu örnek, "pompa çalışıyor ama su basmıyor" tablosunun kök nedeninin yetersiz seçim mi yoksa arıza mı olduğunu, gerçek basma yüksekliğini hesaplayıp pompa eğrisiyle karşılaştırarak ayırt eder. Görev şudur: bir kuyudan çekilen su, dalgıç pompayla 28 m yüksekteki bir depoya basılacak; basma hattı DN50, toplam uzunluk 60 m, hat üzerinde üç adet doksan derece dirsek, bir çek valf ve bir sürgülü vana var. Depoya açık basılıyor, yani çıkış basıncı sıfır. Beklenen debi 8 m³/h. Pompa çalışıyor ama depoya su gelmiyor.

Birinci adım statik yüksekliktir. Statik yükseklik, pompanın çalışma sırasındaki su seviyesi ile depo giriş kotunun düşey farkıdır. Kuyu dinamik su seviyesi çekişte 6 m aşağı düşüyor, depo girişi ise pompa üstünden 28 m yukarıda; buna kuyudaki 6 m dinamik düşüş eklenince statik yükseklik 28 + 6 = 34 mSS olur. Bu değer debiden bağımsızdır ve pompanın en az yenmesi gereken sabit yüktür.

İkinci adım sürtünme kaybıdır. DN50 boruda 8 m³/h, yani 0,00222 m³/s debide akış hızı, kesit alanı 0,00196 m² ile 0,00222 ÷ 0,00196 = 1,13 m/s bulunur. DN50 boruda bu hızda düz boru sürtünmesi yaklaşık her 100 metrede 3 mSS mertebesindedir; 60 m için yaklaşık 1,8 mSS. Üç dirsek, bir çek valf ve bir sürgülü vananın eşdeğer boyu yaklaşık 15 m, bunun kaybı yaklaşık 0,5 mSS. Toplam sürtünme kaybı yaklaşık 2,3 mSS.

Üçüncü adım toplamadır: gerçek manometrik yükseklik H = 34 + 2,3 + 0 = 36,3 mSS, yuvarlanarak yaklaşık 36 mSS. Yani sistem, 8 m³/h debide pompadan 36 mSS ister. Dördüncü adım karşılaştırmadır: eğer kurulu pompanın eğrisi 8 m³/h debide yalnızca 30 mSS veriyorsa, pompa bu sistem için yetersizdir; çalışma noktası pompa eğrisinin bittiği yerin ötesinde kaldığı için debi sıfıra düşer ve depoya su gelmez. Bu, arıza değil seçim hatasıdır.

Beşinci adım çözümdür: sistem 8 m³/h için 36 mSS istiyorsa, bu noktayı eğrisinde barındıran bir pompa seçilir; tek kademeli yetmiyorsa çok kademeli bir dalgıç pompaya geçilir çünkü kademe eklemek basma yüksekliğini toplayarak artırır. Aynı hesap, kurulu pompanın eğrisi 8 m³/h'te 40 mSS veriyor ama depoya yine su gelmiyorsa farklı sonuç verir: bu durumda sistem yükü pompanın altındadır ve sorun seçim değil, arızadır; ters dönüş, tıkanma ya da çek valf sıkışması aranır. Çalışma noktasının eğri üzerinde okunması /blog/pompa-calisma-noktasi-nedir yazısında ayrıntılıdır.

14Belirtiden nedene: hızlı ayırma tablosu

Belirtiden nedene ayırma, dört ölçümün, yani çekilen akım, basma basıncı, ses ve gövde sıcaklığının birlikte okunmasıyla on nedeni birkaç adayına indiren yöntemdir. Tek bir belirti tek başına yanıltıcıdır; ama bu dört ölçüm birlikte alındığında her neden kendine özgü bir imza bırakır. Bu bölüm, yukarıdaki on nedeni sahada hızlı tarama için tek tabloda özetler; tablo, hangi nedene önce bakılacağını söyler, kesin teşhisi değil.

Akım en güçlü ayırıcıdır. Anma altı akım pompanın suyu tutmadığını ya da az iş yaptığını, anma üstü akım ise pompanın kapalı ya da kısıtlı bir hatta karşı zorlandığını söyler. Basınç ikinci ayırıcıdır: sıfıra yakın basınç emiş ya da yön sorununa, yüksek ölü basınç ise basma tarafı tıkanıklığına işaret eder. Ses üçüncü ayırıcıdır: çıtırtılı ses kavitasyonu, kumlu hışırtı aşınmayı, periyodik vuruntu ise tıkalı çarkı düşündürür. Gövde sıcaklığı dördüncüdür: kapalı vanaya karşı çalışan pompa ısınır, hava kilidinde ısınmaz.

Bu dört ölçüm sırayla uygulandığında teşhis daralır. Örneğin akım anma üstü, basınç yüksek ölü ve gövde ısınıyorsa neden neredeyse kesin olarak kapalı vana ya da çek valf sıkışmasıdır; akım anma altı, basınç dalgalı ve çıtırtı varsa kavitasyon ya da hava kilidi öndedir. Kesin teşhis her zaman pompayı ya da hattı gözle kontrol etmekle biter, ama bu tablo hangi kontrolün ilk yapılacağını belirleyerek zaman kazandırır.

15Sık yapılan 5 hata

Birinci hata, pompayı ölçmeden söküp kuyudan çıkarmaktır. On nedenin en az yarısı, pompa yerinde dururken basma hattına takılacak bir manometre ve pens ampermetreyle ayırt edilir. Kuyudan pompa çıkarmak zahmetli ve risklidir; oysa akım ve basınç ölçümü nedeni yarıya indirir. Ölçmeden sökmek, çoğu zaman sağlam pompayı boşuna çıkarıp kapalı bir vanayı gözden kaçırmakla sonuçlanır.

İkinci hata, ters dönüşü tek ölçümle değerlendirmektir. "Az basıyor, öyleyse terstir" demek yanlıştır; düşük debinin aşınma, hava kilidi ve düşük seviye gibi başka nedenleri de vardır. Ters dönüş yalnız iki faz değiştirilip aynı çalışma noktasında debi ve akım karşılaştırılarak kanıtlanır. Tek ölçüme dayanan yön kararı, çoğu zaman gerçek nedeni gizler ve pompa gereksiz yere terse çevrilir.

Üçüncü hata, kapalı ya da kısılı vanayı en sona bırakmaktır. Basma hattındaki tüm kesme vanalarının açık olduğunu doğrulamak en kolay ve en hızlı kontroldür; buna rağmen çoğu teşhis, çark ve motora saatler harcadıktan sonra açık unutulmuş bir vanayla biter. Vana kontrolü daima ilk adım olmalıdır. Sürgülü vana kolunun konumu yanıltıcı olabilir; kol açık gösterip mekanizma kapalı kalabilir.

Dördüncü hata, seçim hatasını arıza sanmaktır. Yeni kurulan bir pompa ilk kalkıştan beri beklenen yüksekliğe su çıkarmıyorsa, parça değiştirmek çözüm değildir; sorun sistem eğrisinin pompa eğrisiyle uyumsuzluğudur. Gerçek manometrik yükseklik hesaplanıp pompa eğrisiyle karşılaştırılmadan yapılan her müdahale boşa gider. Pompa bir kez bile doğru debi verdiyse arıza, hiç vermediyse seçim aranır.

Beşinci hata, kavitasyon ile aşınmayı karıştırmaktır. İkisi de debiyi düşürür ama farklı seslerle ve farklı çözümlerle gelir. Kavitasyon çakıl öğütür gibi çıtırdar ve emme marjıyla, aşınma kumlu hışırdar ve malzeme ile süzgeçle çözülür. Sesi ayırt etmeden çarkı yenilemek, kavitasyon sürüyorsa yeni çarkı da kısa sürede tahrip eder; kök neden emme tarafındadır.

16Devreye alma ve arıza sonrası kontrol listesi

• Motorun döndüğü ve sadece uğuldamadığı doğrulandı; motor dönmüyorsa sorun elektrikseldir ve bu ağacın dışındadır.
• Basma hattına manometre, besleme hattına pens ampermetre takıldı; çekilen akım ve basma basıncı okundu ve anma değerleriyle karşılaştırıldı.
• Basma hattındaki tüm kesme ve sürgülü vanaların tam açık olduğu gözle ve elle doğrulandı; kol konumunun mekanizmayı yansıttığı teyit edildi.
• Çek valfin yön oku pompadan basma noktasına doğru; klapenin serbest açılıp kapandığı ve kapalı sıkışmadığı kontrol edildi.
• Üç fazlı pompada dönüş yönü, iki faz değiştirilip aynı çalışma noktasında debi ve akım karşılaştırılarak doğrulandı.
• Kuyu ya da hazne su seviyesi minimum batıklık kotunun üstünde; kuru çalışma koruması doğru kotta devrede.
• Seviye şamandırası elle hareket ettirilerek serbest çalıştığı, lif ve yağ dolanmadığı doğrulandı.
• Emiş süzgeci ve çark kanalları lif, paçavra ve katı birikinti yönünden temiz; sıvının lif yüküne uygun çark tipi seçildi.
• Gerçek manometrik yükseklik statik, sürtünme ve çıkış basıncı toplanarak hesaplandı ve pompa eğrisiyle karşılaştırıldı.
• Üç fazın gerilimi anma değerinin yüzde onu içinde; fazlar arası akım dengesizliği yüzde ikinin altında; izolasyon direnci sağlam.
• Basma hattının tepe noktalarında hava tahliye vanası ya da purjör devrede; hava kilidi riski taşıyan geometri giderildi.
• Pompa sesi dinlendi; çıtırtılı kavitasyon ya da kumlu aşınma sesi yoksa çalışma noktası eğri üzerinde güvenli bölgede.
• Devreye alma değerleri tarih ve imzayla kaydedildi; sonraki arıza teşhisinde referans olması için saklandı.

17Sık Sorulan Sorular

Dalgıç pompa çalışıyor ama su basmıyor, ilk neye bakmalıyım?

Önce motorun gerçekten döndüğünü doğrulayın; dönmüyorsa sorun elektrikseldir. Motor dönüyorsa basma hattına manometre, besleme hattına pens ampermetre takıp basınç ve akımı okuyun. Akım anma altındaysa pompa suyu tutmuyor demektir; ters dönüş, hava kilidi ya da düşük seviye aranır. Akım anma üstündeyse basma yolu kapalıdır; kapalı vana ya da sıkışmış çek valf aranır.

Üç fazlı dalgıç pompanın ters döndüğünü nasıl anlarım?

İki faz değiştirilip aynı çalışma noktasında debi ve akım karşılaştırılarak anlaşılır. Pompayı sabit vana açıklığında çalıştırıp basınç, debi ve akımı kaydedin; enerjiyi kesip herhangi iki fazı değiştirin; aynı açıklıkta tekrar ölçün. Hangi ölçümde debi ve akım daha yüksekse o faz sırası doğrudur. Tek ölçümle "az basıyor öyleyse terstir" demek yanıltıcıdır, çünkü düşük debinin başka nedenleri de vardır.

Pompa döner ama hiç basınç yoksa çek valf mi suçlu?

Basma hattındaki tüm vanalar açık ama basınç yüksek ve debi sıfırsa, güçlü biçimde sıkışmış ya da ters takılmış çek valfe işaret eder. Çek valf klapesi kireç ya da lifle kapalı takılabilir; yön oku ters monte edilmiş olabilir. Aralıklı basma, klapenin rastgele açılıp kapandığını gösterir. Valf sökülüp klape temizlenir ya da yenilenir; yön oku pompadan basma noktasına doğru olmalıdır.

Hava kilidi ile kapalı vanayı nasıl ayırırım?

Gövde sıcaklığı ve basınç davranışı ayırır. Kapalı vanaya karşı çalışan pompa ısınır ve basınç yüksek, sabit ve ölüdür; hava kilidinde gövde ısınmaz ve basınç dalgalanır çünkü hava kabarcığı yay gibi davranır. Çekilen akım da farklıdır: kapalı vanada anma üstü, hava kilidinde anma altıdır. Hava kilidi hattın tepe noktasından purjörle tahliye edilerek çözülür.

Kavitasyon ile çark aşınmasını sesten ayırabilir miyim?

Evet, ses en güvenilir ayırıcıdır. Kavitasyon çakıl taşı öğütülüyormuş gibi düzensiz, keskin çıtırdar; kum aşınması ise daha sürekli, kumlu bir hışırtı verir. Çarkta kavitasyon gözenekli, süngerimsi oyuk bırakır; aşınma düzgün, parlak incelme yapar. Kavitasyona emme marjını artırarak, aşınmaya malzeme yükseltip süzgeci temizleyerek yaklaşılır; kök neden yanlış tespit edilirse çözüm tutmaz.

Yeni kurduğum pompa hiç su basmıyor, arızalı mı geldi?

Çoğu zaman değil; ilk kalkıştan beri hiç doğru debi vermeyen pompada önce seçim ve bağlantı aranır. Üç fazlıysa ters dönüş, sonra kapalı vana ve çek valf yönü kontrol edilir. Bunlar temizse gerçek manometrik yükseklik hesaplanıp pompa eğrisiyle karşılaştırılır; sistem yükü pompanın verebileceğinden büyükse pompa yetersiz seçilmiştir. Bir kez bile doğru debi veren pompada ise arıza aranır.

Su seviyesi düşünce pompa neden su basmayı keser?

Sıvı seviyesi pompanın minimum batıklık kotunun altına inince emişte huni biçimli girdap oluşur ve pompa yüzeyden hava emer. Hava emen pompa suyu ivmelendiremez, debi düşer ya da kesilir, çekilen akım anma altına iner. Ayrıca dalgıç motor sıvı içinde soğuduğu için susuz kalma motoru da tehdit eder. Çözüm çekişi azaltmak, pompayı daha derine indirmek ya da kuru çalışma korumasını doğru kotta devreye almaktır.

Motor gücü düşüşünü sahada nasıl ölçerim?

Üç fazın gerilimini ve çekilen akımını tek tek ölçün. Gerilim anma değerinin yüzde onundan fazla altındaysa besleme zayıftır ve pompa yavaş döner. Bir faz sıfırsa faz kaybı vardır; motor titrer, aşırı akım çekip durur. Fazlar arası akım farkı yüzde ikiyi aşıyorsa sargı ara sarım sorunu olabilir. İzolasyon direnci megommetreyle ölçülerek sargının toprağa kaçağı doğrulanır.

Tıkalı çarkı kuyudan çıkarmadan anlayabilir miyim?

Kısmen; belirtiler işaret verir ama kesin teşhis pompayı çıkarmayı gerektirir. Atık su pompasında düşük debi, periyodik vuruntu sesi ve sık devreye girme, çark ya da süzgeç tıkanıklığını düşündürür. Basınç düşük ya da ölü, akım çark tipine göre değişkendir. Kuyudan çekildiğinde emiş süzgeci ve çark kanallarındaki lif ve paçavra gözle görülür. Kalıcı çözüm sıvının lif yüküne uygun vorteks ya da öğütücü çark seçmektir.

Bu sorunların hangileri dalgıç pompaya, hangileri her pompaya özgü?

Ters dönüş, çark aşınması, kavitasyon, kapalı vana, çek valf sıkışması, hava kilidi ve yanlış seçim her santrifüj pompada görülür. Düşük su seviyesi, şamandıra kilidi ve minimum batıklık ise dalgıç ve terfi uygulamalarına özgüdür çünkü emiş sıvı içindedir. Motor gücü düşüşü ise dalgıç motorda kablo uzunluğu nedeniyle gerilim düşümü riskiyle biraz daha belirgindir; uzun kabloda kesit yetersizse gerilim kuyu dibinde düşer.

Dalgıç pompanız çalışıp da su basmıyorsa, kök neden çoğu zaman kuyudan pompa çıkarmadan, akım ve basınç ölçümüyle daralır. Vekron Mekanik mühendislik ekibi, sisteminizin basma yüksekliğini ve pompa eğrisini karşılaştırarak sorunun arıza mı yoksa yanlış seçim mi olduğunu ayırır; dalgıç ve terfi çözümleri /urunler/pompa-sistemleri/drenaj-atik-su sayfasında, dikey milli kuru montaj alternatifleri /urunler/pompa-sistemleri/dik-milli-pompalar sayfasında yer alır. Kuyu verilerinizi, basma kotunuzu ve gözlediğiniz belirtileri /iletisim sayfasından iletin; teşhis ve doğru pompa seçimini birlikte yapalım. Tedarik ettiğimiz markaların tamamı /markalar sayfasında, sık sorulan konular /sss sayfasındadır.