Sirkülasyon Pompası Sürekli Çalışmalı mı? Zaman Programı, Pompa Gecikmesi ve Gece Düşürme Stratejisi

Sirkülasyon pompası sürekli çalışmalı mı sorusunun sahadaki cevabı nettir: ısıtma sezonu boyunca pompa sürekli enerjili kalmalı, debiyi ise kendi kontrol modu ve oda termostatı belirlemelidir. Tam kesme yalnız yaz aylarında, o da haftalık kısa çalıştırmayla birlikte doğrudur. Sezon içi zaman saatiyle kesmek tasarruf değil, risk üretir.

• Sürekli çalışma, zaman programı ve termostat tetiklemeli çalışma arasındaki teknik fark
• Kombi entegre pompada pompa gecikmesi (pump overrun) ve neden kısaltılmaması gerektiği
• Kazan dönüş suyu sıcaklığı koruması ile pompa rejimi arasındaki bağ
• Yoğuşmalı kazanda düşük dönüş sıcaklığının ölçülebilir verim kazancı
• Sık dur-kalkın rulman, rotor ve sargı üzerindeki yıpratma mekanizması
• Kalsiyum birikmesi, sıkışma ve otomatik sıkışma önleme (kick) fonksiyonu
• Merkezi sistemde gece düşürme stratejisi ve iki ayrı sayısal örnek
• Devreye alma kontrol listesi ve sahada en sık görülen beş hata

01Sürekli çalışma, zaman programı ve termostat tetikleme tam olarak nedir?

Sürekli çalışma, pompanın ısıtma sezonu boyunca elektriksel olarak hiç kesilmeden enerjili kalması ve debisini kendi kontrol eğrisine göre değiştirmesidir. Zaman programı, harici bir saat rölesiyle pompanın günün belirli saatlerinde tamamen susturulmasıdır. Termostat tetiklemeli çalışma ise pompanın kazan ısı talebiyle birlikte devreye girip talep bitince gecikmeli olarak durmasıdır. Üçü aynı şey değildir ve üçünün elektrik faturası, konfor ve ekipman ömrü üzerindeki etkileri birbirinden bağımsızdır. Modern elektronik pompalarda "sürekli çalışma", sabit debi anlamına gelmez; pompa sürekli enerjilidir ama tesisattaki termostatik vanalar kapandıkça devrini ve gücünü düşürür.

Karışıklığın kaynağı, 1990'ların sabit devirli pompalarıdır. O pompalar enerjili oldukları her saniye aynı gücü çekiyordu, dolayısıyla "kapatmak" gerçekten tasarruftu. Bugün EEI değeri 0,20'nin altındaki ıslak rotorlu bir pompa, tesisat kısılınca çektiği gücü onda birine kadar indirebiliyor. Kapatma refleksi, artık ortadan kalkmış bir problemin çözümü olarak tesisatta duruyor.

02Sirkülasyon pompası sürekli mi çalışmalı, yoksa sezon içinde kesilmeli mi?

Sezon içinde pompayı elektriksel olarak kesmek üç somut zarar üretir: kazan içindeki artık ısının atılamaması, sistem sıcaklık dağılımının bozulması ve kalkış akımının gereksiz tekrarlanması. Kazan brülörü söndüğünde eşanjör gövdesinde ve baca ısı geri kazanım bölümünde hâlâ 70 ila 85 santigrat derece civarında bir ısı yükü kalır. Pompa aynı anda kesilirse bu ısı suyla taşınamaz, lokal buharlaşmaya ve eşanjör yüzeyinde kireç çekirdeklenmesine yol açar.

İkinci zarar konfor tarafındadır. Bir daire tesisatında son kolon ile ilk kolon arasındaki sıcaklık farkı, düşük debide bile pompa dönerken 3 ila 5 santigrat derecede kalır. Pompa durunca bu fark 15 santigrat dereceye kadar açılır ve pompa tekrar kalktığında sistemin dengeye gelmesi 12 ila 20 dakika sürer. Kullanıcı bu süreyi "kombi ısıtmıyor" diye algılar, konfor sıcaklığını 1 derece yükseltir ve kesmeyle kazandığını yakıtla geri verir.

Üçüncüsü elektriksel yorulmadır. Kalkış anında ıslak rotorlu bir pompanın çektiği akım, nominal akımın 2 ila 4 katıdır; süre kısadır ama sargı yalıtımı ve rulman yağ filmi açısından her kalkış bir yaşlanma olayıdır.

03Kombi entegre pompada pompa gecikmesi (pump overrun) ne işe yarar?

Pompa gecikmesi, brülör söndükten sonra pompanın belirli bir süre daha dönmeye devam etmesini sağlayan kazan kontrol fonksiyonudur. Amacı, eşanjörde biriken artık ısıyı tesisata taşıyarak eşanjör yüzey sıcaklığını güvenli bölgeye indirmektir. Fabrika değeri üreticiye göre 1 ila 5 dakika arasındadır; yoğuşmalı cihazlarda tipik değer 3 dakikadır. Bu süre kısaltıldığında ya da servis tarafından sıfırlandığında eşanjörde noktasal aşırı ısınma başlar.

Fiziği basittir. Bir yoğuşmalı kombi eşanjörünün su hacmi 1,5 ila 3 litredir. Brülör 24 kW'ta çalışırken sönme anında metal kütlede ve suda kalan enerji yaklaşık 40 ila 80 kJ mertebesindedir. Bu enerjiyi 3 litre suya verirseniz su sıcaklığı tek başına 3 ila 6 santigrat derece yükselir; su hareket etmezse yükselme eşanjörün en sıcak birkaç kanalında toplanır ve orada yerel sıcaklık 100 santigrat dereceyi aşabilir. Suyun sertliği 15 Fransız sertlik derecesinin üzerindeyse bu noktada kalsiyum karbonat çökelmesi başlar.

Kombi pompa gecikmesi ayarı servis menüsünden görülür ve normal şartlarda dokunulmaz. Yalnız çok küçük hacimli tesisatlarda, gecikme sırasında oda sıcaklığının aşması söz konusuysa 3 dakikadan 2 dakikaya indirilebilir; altına inilmez.

04Kazan dönüş suyu sıcaklığı koruması pompa rejimini nasıl belirler?

Dönüş suyu sıcaklığı koruması, kazana geri dönen suyun belirli bir eşiğin altına inmesini engelleyerek eşanjörde termal şoku ve yoğuşmalı olmayan kazanlarda korozyonu önleyen kontrol stratejisidir. Klasik çelik veya döküm kazanlarda eşik 55 ila 60 santigrat derecedir; bunun altında baca gazı su buharı kazan içinde yoğuşur ve asidik yoğuşuk gövdeyi yer. Yoğuşmalı kazanda ise mantık terstir: dönüş ne kadar soğuksa verim o kadar yüksektir ve korumaya gerek yoktur.

Bu ayrım pompa rejimini doğrudan belirler. Klasik kazanlı bir merkezi sistemde kazan devresi pompası ile tesisat pompası ayrılır, aralarında bir denge kabı veya üç yollu karışım vanası bulunur. Kazan pompası sürekli sabit debide döner, tesisat pompası ise değişken debide çalışır. Kazan pompasını zaman programına almak, karışım vanasının kontrol edeceği debiyi ortadan kaldırır ve koruma fonksiyonu anlamsızlaşır.

Yoğuşmalı kazanda tek pompalı doğrudan bağlantı yaygındır. Burada pompanın sürekli enerjili kalması, dönüş sıcaklığının kontrollü biçimde düşük tutulmasını sağlar. Motorlu vana ve karışım grubu seçenekleri /urunler/vana-sistemleri/motorlu-vanalar sayfasında listelidir.

05Yoğuşmalı kazanda düşük dönüş sıcaklığı verimi ne kadar artırır?

Yoğuşmalı kazanda verim kazancı, baca gazındaki su buharının yoğuşma gizli ısısının geri kazanılmasından gelir ve doğrudan dönüş suyu sıcaklığına bağlıdır. Doğal gazda baca gazı çiy noktası, yaklaşık yüzde 10 hava fazlalığında 53 ila 55 santigrat derece civarındadır. Dönüş suyu bu değerin altına indikçe eşanjörün alt bölümünde yoğuşma başlar ve alt ısıl değere göre hesaplanan verim yüzde 100'ün üzerine çıkar.

Pratik eğri kabaca şöyledir: dönüş suyu 60 santigrat derecede yoğuşma yoktur, verim alt ısıl değere göre yüzde 96 civarındadır. Dönüş 50 santigrat dereceye indiğinde verim yüzde 100'e, 40 santigrat derecede yüzde 104'e, 30 santigrat derecede yüzde 107 ila 108'e çıkar. Yani her 10 santigrat derecelik dönüş düşüşü kabaca yüzde 3 ila 4 yakıt kazancı demektir.

Bu tablo, pompa rejimi tartışmasının neden yakıt tartışması olduğunu gösterir. Pompayı gece kesip sabah tam güçle çalıştıran bir sistem, sabah ilk saatte yüksek gidiş sıcaklığı ve yüksek dönüş sıcaklığıyla çalışır; yoğuşma penceresini kaçırır. Sürekli çalışan, düşük gidiş sıcaklığıyla uzun süre dönen sistem ise yoğuşma bölgesinde kalır.

06Sayısal örnek 1: gece düşürmenin kWh etkisi nedir?

Örnek bina: 12 daireli apartman, toplam ısı kaybı 96 kW, merkezi yoğuşmalı kazan, ıslak rotorlu ıslak rotorlu tesisat pompası olarak Grundfos MAGNA3 32-100 seçilmiş, oransal basınç modunda. Isıtma sezonu 180 gün. Karşılaştırılacak iki senaryo var: pompa sürekli çalışıyor, ya da gece 23.00 ile 05.00 arası zaman rölesiyle tamamen kesiliyor.

Önce pompanın elektrik tarafı. Tesisat tam yükte pompadan 8,3 m³/h debi ve 6,5 mSS basma yüksekliği istiyor. Hidrolik güç formülü Ph = ρ × g × Q × H / 3.600.000 şeklindedir. Değerleri yerleştirelim: Ph = 1000 × 9,81 × 8,3 × 6,5 / 3.600.000 = 0,147 kW. Pompa grup verimi bu çalışma noktasında yüzde 46 olsun; şaft ve motor kayıplarıyla birlikte şebekeden çekilen güç P1 = 0,147 / 0,46 = 0,32 kW olur.

Gece saatlerinde bina yükü düşer, termostatik vanalar kısılır, oransal basınç modundaki pompa debiyi yaklaşık yarıya indirir. Afinite yasası gereği güç debinin küpüyle değişir; ancak oransal basınç eğrisinde basma yüksekliği de yarıya indiği için gerçek düşüş küp yasasından biraz daha yumuşaktır. Sahada ölçülen tipik değer, yarım debide çekilen gücün tam yükün yüzde 20 ila 25'i olmasıdır. P1 gece = 0,32 × 0,22 = 0,070 kW.

Altı saatlik gece penceresinde pompanın tükettiği enerji: 0,070 kW × 6 saat × 180 gün = 75,6 kWh. Pompayı bu pencerede tamamen kesmenin elektrik kazancı sezon başına 75,6 kWh, yani 2026 tarifelerinde kabaca birkaç yüz liradır.

Şimdi yakıt tarafı. Pompa altı saat durduğunda bina gövdesi soğur; 12 daireli bir betonarme binada dış sıcaklık 2 santigrat derece iken iç sıcaklık altı saatte ortalama 2,4 santigrat derece düşer. Sabah bu farkı geri kazanmak için kazanın vermesi gereken ek enerji, binanın etkin ısı kapasitesi üzerinden hesaplanır. Bu bina için etkin ısı kapasitesi yaklaşık 65 kWh/K'dir. Geri ısıtma enerjisi = 65 × 2,4 = 156 kWh yakıt. Buna karşılık gece boyunca daha düşük iç sıcaklıkta durulduğu için kaybedilmeyen enerji vardır; ortalama 1,2 K daha düşük iç sıcaklık, 96 kW / 30 K = 3,2 kW/K özgül kayıpla, 3,2 × 1,2 × 6 = 23 kWh tasarruf üretir.

Net sonuç günlük 156 − 23 = 133 kWh ek yakıt görünür; ancak geri ısıtma enerjisinin tamamı kayıp değildir, gövdede depolanır ve gün içinde geri verilir. Depolanan kısmı düşünce sahada ölçülen net fark günde 18 ila 30 kWh ek yakıttır. Sezon boyunca 180 gün × 24 kWh = 4.320 kWh ek doğal gaz.

Yorum: 76 kWh elektrik kazanmak için 4.320 kWh yakıt harcanıyor. Enerji birim fiyatları elektrik lehine olsa bile aradaki 57 kat fark hiçbir tarifede kapanmaz. Bu yüzden merkezi sistemde pompa kesmek değil, gidiş suyu sıcaklığını düşürmek doğru gece stratejisidir.

07Sayısal örnek 2: dönüş suyu sıcaklığı senaryosu nasıl hesaplanır?

Aynı binada kazan yükü 96 kW, tasarım gidiş/dönüş 70/50 santigrat derece. Debi hesabı Q = P × 0,86 / ΔT bağıntısıyla bulunur: Q = 96 × 0,86 / 20 = 4,13 m³/h. Şimdi iki farklı işletme rejimini karşılaştıralım.

Rejim A, kesintili pompa ve sabit yüksek gidiş: pompa sabah kalkıyor, gidiş 70 santigrat derece, bina soğuk olduğu için radyatörler ısıyı hızla çekiyor, ancak debi sabit olduğundan ΔT büyüyor ve dönüş 48 santigrat dereceye iniyor. Kısa sürede bina ısınıyor, radyatör yüzey sıcaklığı yükseliyor, dönüş 58 santigrat dereceye tırmanıyor. Günün büyük kısmında dönüş 55 santigrat derecenin üzerinde, yani çiy noktasının üzerinde kalıyor. Yoğuşma yok, ortalama verim yüzde 97.

Rejim B, sürekli pompa ve dış hava kompanzasyonlu gidiş: dış sıcaklık 2 santigrat derece iken gidiş 52 santigrat dereceye ayarlanıyor. Aynı 96 kW'ı taşımak için ΔT küçüldüğünden debi artıyor. ΔT 12 santigrat derece olsun: Q = 96 × 0,86 / 12 = 6,88 m³/h. Dönüş suyu sıcaklığı 40 santigrat derece. Verim yüzde 104.

Yakıt farkını hesaplayalım. Sezonluk ısıtma ihtiyacı bu bina için 96 kW × 1.700 tam yük eşdeğer saat / 12 daire hesabıyla toplam 163.200 kWh ısı olsun. Rejim A'da gereken yakıt = 163.200 / 0,97 = 168.247 kWh. Rejim B'de = 163.200 / 1,04 = 156.923 kWh. Fark 11.324 kWh, yani yüzde 6,7 yakıt tasarrufu.

Pompa tarafında bedel var mı? Var. Debi 4,13'ten 6,88 m³/h'ye çıkıyor, basma yüksekliği tesisat karakteristiği gereği debinin karesiyle artıyor: H = 6,5 × (6,88 / 4,13)² = 18,0 mSS. Bu değer seçili pompanın eğrisinin dışına çıkabilir, bu yüzden düşük ΔT rejimine geçerken pompa yeniden seçilir. Yeni çalışma noktasında P1 yaklaşık 0,95 kW olur; sezonluk elektrik 0,95 × 0,45 ortalama yük faktörü × 4.320 saat = 1.847 kWh.

Yorum: düşük sıcaklık rejimi pompa elektriğini dört katına çıkarsa bile net kazanç açık ara pozitiftir. Ancak bu sonucun ön koşulu, radyatör yüzeylerinin düşük gidiş sıcaklığında yeterli kapasiteyi verebilmesidir. Eski binada radyatör panelleri 90/70 için seçilmişse 52 santigrat derece gidişle bina ısınmaz; önce yüzey büyütmek gerekir.

08Sık dur-kalk rulman ve rotor üzerinde ne yapar?

Islak rotorlu sirkülasyon pompasında rulman görevini seramik veya karbon-grafit yataklar üstlenir ve bu yataklar yağla değil, pompalanan suyun oluşturduğu ince hidrodinamik film ile yağlanır. Film ancak belirli bir devrin üzerinde kararlı hale gelir; kalkış ve duruş anlarında film kırılır, mil ile yatak arasında kuru veya sınır sürtünme rejimi yaşanır. Bir pompanın yatak aşınmasının büyük kısmı, toplam çalışma saatinde değil, kalkış-duruş sayısında birikir.

Rakamla bakalım. Sürekli çalışan bir tesisat pompası sezonda kabaca 4.320 saat döner ve oda termostatı tetiklemesi olmayan merkezi sistemde 180 ila 200 kez kalkıp durur. Zaman rölesiyle günde iki kez kesilen aynı pompa 540 kez, dairesel sistemde oda termostatına doğrudan bağlanmış bir pompa ise günde 8 ila 14 çevrimle sezonda 1.800 ila 2.500 kez kalkıp durur. Yatak ömrü açısından üçüncü senaryo birinciden bir kat daha ağırdır.

İkinci mekanizma rotor boşluğundadır. Islak rotorlu pompada rotor, akışkan dolu bir kovanın içinde döner. Duruşta rotor boşluğundaki su durgunlaşır; askıdaki manyetit ve kireç parçacıkları rotor ile kovan arasındaki 0,2 ila 0,4 milimetrelik boşlukta çöker. Her duruş bir çökelme fırsatıdır. Sürekli dönen rotor bu boşluğu sürekli yıkar.

Üçüncüsü elektrikseldir. Elektronik pompalarda kalkış anında DC bara kondansatörünü şarj eden akım darbesi vardır. Sürücü kartındaki elektrolitik kondansatörün ömrü sıcaklık kadar bu darbelerin sayısına da bağlıdır. Sık kesilen pompaların kart arızası, sürekli çalışanlara göre erken görülür.

09Kalsiyum birikmesi ve sıkışma: pompa yazdan sonra neden dönmez?

Sıkışma, uzun süre duran pompanın rotoru ile yatak yüzeyi arasında biriken kalsiyum karbonat ve demir oksit tortusunun rotoru mekanik olarak kilitlemesidir. En sık ekim ayında, ilk ısıtma denemesinde ortaya çıkar. Belirti tipiktir: pompadan uğultu gelir, gövde ısınır, ama tesisatta akış olmaz; elektronik pompa birkaç saniye sonra bloke rotor hatası verir.

Kimyası şudur. Isıtma suyunda çözünmüş kalsiyum bikarbonat, sıcaklık yükseldiğinde kalsiyum karbonata dönüşür ve çözünürlüğü düşer. Suyun durgun olduğu ve sıcaklığın en yüksek olduğu bölgelerde çökelme hızlanır. Rotor boşluğu tam olarak böyle bir bölgedir: dar, sıcak ve duruşta hareketsiz. 25 Fransız sertlik derecesindeki bir tesisat suyunda üç aylık yaz durgunluğu, rotor kovanında 0,1 ila 0,2 milimetre kalınlığında bir tabaka bırakabilir. Boşluk zaten 0,2 ila 0,4 milimetre olduğu için bu kalınlık kilitlenme için yeterlidir.

Manyetit tarafı da vardır. Sistemde oksijen kaçağı varsa çelik radyatör ve boru yüzeylerinden kopan demir oksit, pompa rotorunun mıknatısına yapışır. Bu yüzden sıkışmış bir pompanın kovanı açıldığında çoğu zaman siyah, çamurumsu, mıknatısa yapışkan bir tabaka görülür. Çözüm pompa değiştirmek değil, sistemin manyetik filtre ile temizlenmesidir; filtre seçenekleri /urunler/tesisat-ekipmanlari/filtre ve /urunler/tesisat-ekipmanlari/pislik-tutucu sayfalarındadır.

10Otomatik sıkışma önleme (kick) fonksiyonu nasıl çalışır?

Sıkışma önleme fonksiyonu, uzun süre durma emri alan pompanın kendi elektroniği tarafından periyodik olarak kısa süreliğine döndürülmesidir. Yaygın uygulama, 24 saat boyunca çalışma talebi gelmeyen pompanın 1 ila 2 dakika süreyle düşük devirde dönmesidir. Bazı üreticiler bunu ters yönde kısa darbelerle yapar, bazıları normal yönde düşük hızda döndürür. Elektronik pompalarda bu fonksiyon fabrika çıkışı aktiftir ve genellikle kullanıcı tarafından kapatılamaz.

Ancak kritik bir sınır vardır: pompa kick fonksiyonunu ancak enerjili olduğu sürece çalıştırabilir. Pompanın besleme hattını zaman rölesi, kombi rölesi veya sigortadan kesen bir tesisatta bu koruma tamamen devre dışıdır. Sahada gördüğümüz sıkışma vakalarının büyük çoğunluğu, kick fonksiyonu olmayan pompalarda değil, kick fonksiyonu olup enerjisi kesilmiş pompalarda çıkar.

Doğru kurulum, pompayı kendi sigortasından sürekli beslemek ve durdurma kararını pompanın kendisine veya kazan kontrolüne bırakmaktır. Elektronik model karşılaştırmaları için /urunler/pompa-sistemleri/sirkulasyon-pompalari sayfasına ve /markalar listesine bakabilirsiniz.

11Yaz modunda haftalık kısa çalıştırma nasıl uygulanır?

Yaz modunda doğru uygulama, pompayı elektriksel olarak enerjili bırakmak ve sıkışma önleme fonksiyonunun çalışmasına izin vermektir. Fonksiyonu olmayan eski bir pompada ise haftada bir kez 1 ila 3 dakika elle çalıştırmak gerekir. Sirkülasyon pompası yazın çalıştırılmalı mı sorusunun cevabı budur: sürekli değil, ama düzenli aralıklarla evet.

Uygulama protokolü şöyledir. Kombili dairelerde kombiyi yaz konumuna almak yeterlidir; bu konumda ısıtma devresi kapalıdır ama pompa enerjilidir ve kombi kartı 24 saatte bir pompayı kısa süre döndürür. Merkezi sistemde ise kazan kapatılsa bile pompa panosu enerjili bırakılmalı, otomasyonda haftalık bir egzersiz programı tanımlanmalıdır. İki pompalı yedekli gruplarda egzersiz sırasında pompa sırası değiştirilmeli, böylece yedek pompa da dönmüş olur.

Elle çalıştırma yapılacaksa süre önemlidir. 10 ila 20 saniye yetmez; rotor boşluğundaki suyun tamamen değişmesi ve tortunun taşınması için en az 60 saniye gerekir. Üç dakikanın üzerine çıkmanın da faydası yoktur.

• Yaz sezonu başında pompayı kapatmayın, kombiyi yaz konumuna alın
• Merkezi sistemde pano beslemesini kesmeyin, kazan beslemesini kesin
• Otomasyonda haftalık 2 dakikalık egzersiz programı tanımlayın
• Yedekli gruplarda egzersizde pompa sırasını dönüşümlü uygulayın
• Sezon sonunda ve sezon başında manyetik filtreyi boşaltın
• İlk çalıştırmada hava atma vidasını açıp rotor boşluğunun havasını alın

12Sirkülasyon pompası donma riski nedir, pompa durunca ne olur?

Donma riski, tesisat suyunun 0 santigrat derecenin altına düşerek genleşmesi ve boru, radyatör veya pompa gövdesini çatlatmasıdır. Risk pompanın kendisinden çok, ısıtılmayan hacimlerden geçen boru hatlarında yoğunlaşır: çatı arası, bodrum, dış duvara yakın kolonlar, kapalı olmayan otopark geçişleri. Su hareket ettiği sürece donma sıcaklığına inmesi çok zorlaşır; durgun su ise dış ortam sıcaklığını hızla takip eder.

Sayısal olarak bakalım. 22 milimetre çapında yalıtımsız bakır boru, minus 5 santigrat derece ortamda içindeki 40 santigrat derecedeki durgun su ile bırakılırsa 0 santigrat dereceye yaklaşık 3 ila 4 saatte iner ve donma 6 ila 9 saat içinde başlar. Aynı boruda 0,3 m/s hızla su akıyorsa donma pratikte gerçekleşmez, çünkü boruya giren su kütlesi ısıyı sürekli yeniler.

Elektronik pompaların çoğunda ve kazan kontrollerinde donma koruma fonksiyonu vardır: gidiş suyu sıcaklığı 5 ila 8 santigrat derecenin altına inerse pompa devreye girer, 3 santigrat derecenin altına inerse brülör de kısa süre yakılır. Bu fonksiyon da yalnız pompa enerjiliyken çalışır. Kışın tatile çıkarken kombiyi tamamen kapatmak yerine düşük sıcaklıkta bırakmanın gerekçesi budur.

13Oda termostatı pompayı doğrudan mı kesmeli?

Oda termostatı, mahal sıcaklığını ölçüp ısı talebini açıp kapatan kontrol elemanıdır ve doğru bağlantıda pompayı doğrudan değil, kazan kontrol kartını tetikler. Kart brülörü söndürür, pompayı ise gecikme süresi boyunca döndürmeye devam eder. Termostatı doğrudan pompa besleme hattına seri bağlamak, pompa gecikmesini fiziksel olarak imkânsız kılar ve sık dur-kalkı maksimuma çıkarır.

Aç-kapa termostat ile modülasyonlu termostat arasındaki fark burada belirginleşir. Aç-kapa termostat 0,5 santigrat derecelik histerezisle çalışır ve tipik olarak saatte 3 ila 6 çevrim üretir. OpenTherm veya eBus üzerinden haberleşen modülasyonlu termostat ise brülör gücünü kısarak çevrim sayısını saatte 1'in altına indirir, kazan uzun süre düşük güçte döner ve dönüş suyu sıcaklığı düşük kalır. Modülasyonlu termostat, hem yoğuşma verimi hem pompa ömrü açısından tek başına en etkili yatırımdır. Seçenekler /urunler/isitma-sistemleri/oda-termostati sayfasındadır.

14Merkezi sistemde gece düşürme stratejisi nasıl kurulur?

Gece düşürme, gece saatlerinde iç konfor sıcaklığını 1 ila 3 santigrat derece indirerek yakıt tüketimini azaltma stratejisidir; doğru uygulaması pompayı durdurmak değil, gidiş suyu sıcaklığını kompanzasyon eğrisi üzerinden ötelemektir. Kazan otomasyonunda bu ayar genellikle "gece eğrisi kaydırma" veya "ekonomi modu" adıyla bulunur ve tipik değeri eğrinin 8 ila 15 santigrat derece aşağı ötelenmesidir.

Stratejinin üç parametresi vardır. Birincisi düşürme derinliği: iyi yalıtımlı binada 1 ila 2 santigrat derece yeterlidir, yalıtımsız binada 3 santigrat dereceyi geçmek sabah geri ısıtma yükünü patlatır. İkincisi düşürme süresi: altı saatin altında düşürme çoğu binada anlamlı tasarruf üretmez, çünkü bina gövdesi o sürede zaten soğumaz. Üçüncüsü geri ısıtma optimizasyonu: iyi otomasyonlar dış sıcaklığa ve bina zaman sabitine bakarak sabah kalkış saatini kendisi öne çeker.

Bina zaman sabiti τ, ısı kapasitesinin özgül ısı kaybına oranıdır. Örnek binamızda τ = 65 kWh/K / 3,2 kW/K = 20,3 saat. Bu değer, altı saatlik gece penceresinde binanın yalnızca 6 / 20,3 = yüzde 30 oranında soğuma yolunu kat edebileceğini söyler. Zaman sabiti 40 saatin üzerindeki ağır betonarme binalarda gece düşürme neredeyse hiç tasarruf üretmez; 8 saatin altındaki hafif yapılarda ise anlamlıdır.

• Düşürmeyi pompadan değil, kompanzasyon eğrisinden yapın
• Zaman sabiti 30 saatin üzerindeki binalarda düşürmeyi 1 santigrat dereceyle sınırlayın
• Sabah geri ısıtmada gidiş sıcaklığını tavan değerine çıkarmayın, yoğuşmayı kaybedersiniz
• Kolon vanalarıyla değil, otomasyonla düşürün; elle kısılan vana sabah açılmaz
• Sıcak kullanım suyu önceliğini gece düşürmeden ayrı programlayın

15Zaman programı hangi durumlarda gerçekten doğrudur?

Sirkülasyon pompası zaman programı, yalnız kullanım hacminin gerçekten boşaldığı ve donma riskinin bulunmadığı yapılarda doğrudur. Tipik örnekler: hafta içi 18.00'de tamamen boşalan ofis katı, hafta sonu kapalı okul bloğu, mevsimlik kapanan otel bloğu ve sirkülasyonlu sıcak kullanım suyu hattı. Bu durumlarda bile pompa besleme sigortası açık kalmalı, durdurma otomasyon üzerinden yapılmalıdır.

Sıcak kullanım suyu sirkülasyon pompası burada özel bir durumdur ve ısıtma pompasıyla karıştırılmamalıdır. Bu pompanın görevi musluğu açan kullanıcıya sıcak suyu beklemeden ulaştırmaktır; kimse yokken çalışması saf kayıptır. Gece 00.00 ile 05.30 arası kapatılması hem elektrik hem ısı yalıtım kaybı açısından doğrudur ve tipik bir otel bloğunda sezonda 900 ila 1.400 kWh tasarruf sağlar. Isıtma devresi pompasında ise aynı mantık geçerli değildir.

Sirkülasyon pompası gece kapatılır mı sorusuna verilecek tek cümlelik cevap şudur: ısıtma devresinde hayır, kullanım suyu sirkülasyon hattında evet.

16Yerden ısıtmada pompa rejimi neden farklıdır?

Yerden ısıtmada döşeme kütlesi devre dışı bırakılamayacak kadar büyük bir termal depodur; bu yüzden pompa rejimi radyatörlü sisteme göre daha uzun süreli ve daha düşük sıcaklıklıdır. 5 santimetre şaplı bir döşemenin metrekare başına ısı kapasitesi yaklaşık 30 Wh/m²K'dır; 100 metrekarelik bir daire için 3 kWh/K eder. Bu kütleyi 1 santigrat derece hareket ettirmek bile saatler alır.

Sonuç olarak yerden ısıtmada pompayı durdurmanın konfor tarafında bir karşılığı yoktur, sadece sıcaklık dağılımı bozulur. Doğru rejim, karışım grubunun sekonder pompasını sürekli döndürmek ve gidiş sıcaklığını dış hava eğrisiyle 28 ila 35 santigrat derece bandında oynatmaktır. Sekonder pompa durdurulursa üç yollu vananın karışım sensörü akış göremez ve vana salınıma girer.

Modülasyonlu yerden ısıtma çözümleri /urunler/yerden-isitma/modulasyonlu-yerden-isitma sayfasında, kollektör seçenekleri /urunler/yerden-isitma/kollektorler sayfasındadır.

17Hangi kontrol modu sürekli çalışmaya uygundur?

Sürekli çalışma rejiminde doğru kontrol modu, tesisat tipine göre oransal basınç, sabit basınç veya otomatik uyarlamalı moddur; sabit devir modu sürekli çalışma için en kötü seçimdir. Sabit devirde termostatik vanalar kapandıkça pompa aynı devirde dönmeye devam eder, fark basıncı yükselir, vanalarda ıslık sesi ve gereksiz elektrik tüketimi ortaya çıkar.

Oransal basınç modu, uzun dağıtım hatlı ve yüksek boru kaybı olan sistemler içindir; debi düştükçe basma yüksekliğini de düşürür. Sabit basınç modu, kısa hatlı ve dağıtım kaybı düşük sistemlerde, özellikle yerden ısıtma kollektörlerinde uygundur. Grundfos ALPHA2 modelindeki AUTOADAPT işlevi, ilk haftalarda tesisatın davranışını öğrenip kontrol eğrisini kendisi kaydırır; bilinmeyen tesisatta güvenli varsayılan seçimdir. Grundfos MAGNA1 modeli aynı gövdeyi paylaşır ama uyarlamalı kontrol yerine sabit ayarlı eğri sunar; kolon pompası ya da kazan devresi gibi çalışma noktası sabit uygulamalarda tercih edilir.

Eski tesisatlarda hâlâ karşılaşılan Grundfos UPS2 gibi üç kademeli modeller, kademe seçimi doğru yapılırsa sürekli çalışmaya uygundur; ancak kısmi yükte gücü düşüremedikleri için sezonluk tüketimleri elektronik muadillerinin 2 ila 3 katıdır.

18Sürekli çalışmanın elektrik faturasındaki gerçek yeri nedir?

Sürekli çalışan modern bir daire tipi sirkülasyon pompasının sezonluk elektrik tüketimi, aynı dairenin doğal gaz tüketiminin enerjisiyle karşılaştırıldığında binde birkaç mertebesinde kalır. EEI değeri 0,20'nin altındaki bir 25/6 sınıfı pompa, oransal basınç modunda sezon ortalamasında 6 ila 12 W çeker. 4.320 saatlik sezonda bu 26 ila 52 kWh eder.

Aynı dairenin sezonluk doğal gaz tüketimi 1.200 ila 2.000 m³, yani 12.600 ila 21.000 kWh ısıdır. Oran binde 2 ila binde 4'tür. Pompayı kesmenin faturada görünmemesinin sebebi budur. Buna karşılık pompayı kesmenin yol açtığı yüzde 2'lik bir verim kaybı, 15.000 kWh üzerinden 300 kWh yakıt eder; yani pompa elektriğinin altı ila on katı.

ErP 641/2009 düzenlemesi, 2015'ten itibaren piyasaya sürülen bağımsız ıslak rotorlu sirkülasyon pompalarında EEI değerini 0,23'ün altına zorunlu kılmıştır. Bu sınır, "pompa çok elektrik yiyor" varsayımını mevzuat düzeyinde geçersiz kılmıştır. Tüketim hesabının ayrıntısı ayrı bir konudur; burada sadece karar için gereken büyüklük mertebesi verilmiştir.

19Sık yapılan 5 hata

Sahada gördüğümüz hataların tamamı, pompa rejimi kararının hidrolik yerine sezgiyle verilmesinden kaynaklanır. Beşi tekrar tekrar karşımıza çıkar.

• Termostatı doğrudan pompa besleme hattına seri bağlamak. Bu bağlantı hem pompa gecikmesini imkânsız kılar hem kalkış sayısını on katına çıkarır. Doğrusu termostatı kazan kartının talep girişine bağlamaktır.
• Pompa beslemesine zaman rölesi koymak. Röle sıkışma önleme fonksiyonunu, donma korumasını ve artık ısı atmayı aynı anda devre dışı bırakır. Düşürme kompanzasyon eğrisinden yapılır.
• Yaz sonunda pompayı sigortadan kesip ekim ayında ilk çalıştırmayı denemek. Üç ay durgun kalan rotor kilitlenir; arıza pompanın değil, işletmenin hatasıdır.
• Servis menüsünden pompa gecikmesini sıfıra çekmek. Kısa vadede "kombi susuyor" şikâyeti çözülür, uzun vadede eşanjör kireçlenir.
• Sürekli çalışmaya geçerken kontrol modunu sabit devirde bırakmak. Vanalar kapanınca fark basıncı yükselir, termostatik vanalarda ıslık başlar ve tüketim düşmez. Termostatik vana seçenekleri /urunler/vana-sistemleri/termostatik-vanalar sayfasındadır.

20Devreye alma kontrol listesi

Devreye alma, pompa rejiminin kalıcı olarak doğru kurulduğu tek andır; sonrasında yapılan müdahaleler genellikle şikâyet üzerine ve aceleyle yapılır. Aşağıdaki listeyi sistem teslim tutanağına ekleyin.

• Pompa besleme hattında zaman rölesi, kontaktör veya termostat kontağı olmadığını doğrulayın; besleme kendi sigortasından gelmelidir.
• Kazan kontrol kartında pompa gecikmesi süresini okuyun ve tutanağa yazın; 2 dakikanın altındaysa gerekçesini not edin.
• Oda termostatının kazan kartına, mümkünse OpenTherm veya eBus üzerinden bağlandığını doğrulayın.
• Dış hava sensörü takılıysa kompanzasyon eğrisini bina tipine göre ayarlayın; tasarım gidiş sıcaklığını tutanağa geçin.
• Pompa kontrol modunu tesisata göre seçin, seçilen modu ve ayar noktasını etiketleyip pompa gövdesine yapıştırın.
• Sistemi tam debide çalıştırıp gidiş ve dönüş sıcaklıklarını ölçün, gerçek ΔT'yi hesaplayıp tasarım değeriyle karşılaştırın.
• Manyetik filtreyi ve pislik tutucuyu ilk çalıştırmadan sonraki ilk haftada temizleyin.
• Hava atma vidasından rotor boşluğunun havasını alın, işlem sırasında sistemin basınçlı olduğundan emin olun.
• Sıkışma önleme fonksiyonunun aktif olduğunu ürün menüsünden doğrulayın.
• Yaz protokolünü kullanıcıya yazılı verin: kombiyi yaz konumuna al, sigortayı kesme.
• Yedekli gruplarda otomasyonda haftalık pompa değişim programını tanımlayın ve test edin.
• Donma koruma sıcaklık eşiğini kontrol edin ve ısıtılmayan hacimlerden geçen hatları yalıtın.

21Sık Sorulan Sorular

Sirkülasyon pompası sürekli çalışmalı mı, yoksa gece kapatılmalı mı?

Isıtma sezonu boyunca sürekli enerjili kalmalıdır. Gece tasarrufu pompayı durdurarak değil, kazan gidiş suyu sıcaklığını kompanzasyon eğrisinden 8 ila 15 santigrat derece düşürerek yapılır. Örnek hesabımızda gece kesme sezonda 76 kWh elektrik kazandırırken 4.320 kWh ek doğal gaz tükettirmiştir; oran kesmenin aleyhinedir.

Pompa gecikmesi ne kadar olmalı, kısaltılabilir mi?

Yoğuşmalı kombide 3 dakika tipik ve doğru değerdir. Amacı eşanjörde kalan 40 ila 80 kJ artık ısıyı tesisata taşımaktır. Çok küçük hacimli tesisatlarda oda sıcaklığı aşımı yaşanıyorsa 2 dakikaya indirilebilir; altına inmek eşanjör yüzeyinde lokal aşırı ısınma ve kireç çekirdeklenmesi başlatır.

Kombiyi yazın tamamen kapatırsam pompa sıkışır mı?

Sigortadan kesilirse büyük olasılıkla sıkışır. Elektronik pompaların sıkışma önleme fonksiyonu yalnız cihaz enerjiliyken çalışır; 24 saat talep gelmediğinde pompayı 1 ila 2 dakika döndürür. Doğru yaz uygulaması kombiyi yaz konumuna almak, elektriği kesmemektir. Enerjisiz bırakılan pompa üç ay içinde kilitlenebilir.

Sürekli çalışan pompa daha çabuk mu bozulur?

Hayır, tersi doğrudur. Islak rotorlu pompada aşınmanın büyük kısmı çalışma saatinde değil, kalkış-duruş sayısında birikir; yatak yağ filmi her kalkışta kırılır. Sezonda 180 kez kalkan sürekli pompa, 2.000 kez kalkan termostat tetiklemeli pompadan belirgin biçimde uzun ömürlüdür.

Yoğuşmalı kazanda dönüş suyu kaç derece olmalı?

Doğal gazda baca gazı çiy noktası 53 ila 55 santigrat derece olduğundan dönüş suyu bunun altında, tercihen 30 ila 45 santigrat derece bandında olmalıdır. Her 10 santigrat derecelik düşüş kabaca yüzde 3 ila 4 verim kazandırır. 40 santigrat derece dönüşte alt ısıl değere göre verim yüzde 104 mertebesindedir.

Oda termostatını doğrudan pompaya bağlamak neden yanlış?

Bu bağlantı pompa gecikmesini fiziksel olarak imkânsız kılar, eşanjördeki artık ısı atılamaz ve kalkış sayısı sezonda 2.000'in üzerine çıkar. Doğrusu termostatı kazan kontrol kartının talep girişine bağlamaktır; kart brülörü söndürür, pompayı gecikme süresince döndürmeye devam eder.

Zaman programı hiç mi kullanılmaz?

Kullanılır, ama ısıtma devresinde değil. Sıcak kullanım suyu sirkülasyon hattında gece 00.00 ile 05.30 arası durdurma doğrudur ve otel ölçeğinde sezonda 900 ila 1.400 kWh tasarruf sağlar. Isıtma devresinde ise yalnız gerçekten boşalan ve donma riski bulunmayan ofis veya okul bloklarında düşünülebilir.

Hangi kontrol modunu seçmeliyim?

Uzun dağıtım hatlı radyatör tesisatında oransal basınç, kısa hatlı yerden ısıtmada sabit basınç doğrudur. Tesisatın davranışı bilinmiyorsa otomatik uyarlamalı mod en güvenli seçimdir. Sabit devir kademesi kısmi yükte gücü düşüremediği için sürekli çalışma rejimine uygun değildir.

Pompa durunca tesisat donar mı?

Durgun su donar, akan su pratikte donmaz. 22 milimetrelik yalıtımsız bakır boruda minus 5 santigrat derece ortamda durgun su 6 ila 9 saatte donma noktasına ulaşır; 0,3 m/s akışta ise donma gerçekleşmez. Donma koruma fonksiyonu da yalnız pompa enerjiliyken devreye girebilir.

Sürekli çalışma faturamı ne kadar artırır?

EEI değeri 0,20 altındaki bir daire pompası sezon ortalamasında 6 ila 12 W çeker; 4.320 saatte 26 ila 52 kWh eder. Aynı dairenin sezonluk doğal gaz tüketimi 12.600 ila 21.000 kWh ısı mertebesindedir. Pompa elektriği toplam enerjinin binde 2 ila binde 4'ü kadardır.

Sirkülasyon pompası ne zaman durmalı?

Isıtma sezonu içinde yalnız kazan kontrolü ya da kendi elektroniği karar verdiğinde durmalıdır: talep bittikten ve gecikme süresi dolduktan sonra. Sezon dışında ise enerjili bekleyip sıkışma önleme fonksiyonuyla dönmelidir. Elle veya röleyle durdurma kararı tesisatın hidrolik durumunu göremediği için yanlıştır.

Pompa rejimi kararı, cihaz seçiminden daha ucuz ve daha etkili bir müdahaledir; çoğu binada tek bir kontrol ayarı sezonluk yakıtın yüzde 5'ini geri getirir. Mevcut tesisatınızın kontrol modunu, pompa gecikmesini ve kompanzasyon eğrisini birlikte gözden geçirmemizi isterseniz /iletisim sayfasından ulaşın; uygun pompa ve kontrol donanımı seçenekleri /urunler/pompa-sistemleri/sirkulasyon-pompalari ile /urunler/isitma-sistemleri/kazan-sistemleri sayfalarında listelidir.