Hidrofor Kaç Bar Olmalı? Bina Yüksekliğine Göre Basınç Hesabı

Hidrofor kaç bar olmalı sorusunun tek bir cevabı yoktur; doğru değer, en üst kattaki armatürün kotu, tesisattaki sürtünme kaybı ve o armatürün minimum akış basıncının toplamıdır. Konutta tipik sonuç 3,5 ila 5,5 bar arasında çıkar; 6 barı aşan her sonuç zon ayrımı gerektirir.

Bu yazıda sırasıyla şunları bulacaksınız:

• Basıncın üç bileşeni ve 1 bar ile metre su sütunu arasındaki birim dönüşümü
• Statik yüksekliğin nereden nereye ölçüleceği ve sık yapılan kot hatası
• Musluk, duş, kombi, şofben ve jakuzinin minimum akış basıncı değerleri
• Sürtünme kaybının kolon ve yatay hatlarda pratik olarak nasıl tahmin edileceği
• Şebeke giriş basıncının hesaba katılıp katılamayacağı
• Kat sayısına göre gerekli basınç tablosu ve iki tam sayısal hesap
• Üst sınır, alt katlardaki aşırı basınç ve basınç düşürücü zorunluluğu
• Zon ayrımı eşiği, sık yapılan beş hata, devreye alma listesi ve sık sorulan sorular

01Hidrofor basıncı hangi üç bileşenden oluşur?

Hidrofor ayar basıncı, birbirinden bağımsız üç kalemin toplamıdır: en kritik armatürün pompa kotuna göre yükseklik farkı, o armatüre kadar olan boru ve ekipman kayıpları, armatürün kendi çalışması için istediği minimum akış basıncı. Bu üçü toplanmadan yazılan hiçbir ayar değeri mühendislik değeridir denemez.

Formül şudur: Pset = Hstatik / 10,2 + Hsürtünme / 10,2 + Parmatür. Buradaki Hstatik ve Hsürtünme metre su sütunu, Parmatür ve Pset bar cinsindendir. Kritik armatür, çoğu binada en üst kattaki en uzak duş başlığıdır; ama çatıda bir jakuzi, bir çamaşırhane ya da teras sulama hattı varsa kritik nokta oraya kayar.

Üç bileşenin ağırlığı bina yüksekliğiyle değişir. İki katlı bir binada armatür basıncı toplamın yarısından fazlasıdır; yirmi katlı bir binada statik yükseklik toplamın yüzde yetmişini alır ve armatür kalemi neredeyse yuvarlama payı hâline gelir. Bu yüzden alçak binalarda armatür seçimini, yüksek binalarda kot ölçümünü doğru yapmak kritiktir.

Dördüncü bir kalem gibi görünen ama aslında ayrı tutulması gereken şey emiş tarafındaki koşuldur. Pompa depodan emiyorsa depo su seviyesi ile pompa ekseni arasındaki fark gerekli basmayı artırır veya azaltır; pompa basınçlı şebekeden besleniyorsa şebekenin sağladığı basınç doğrudan hesaptan düşülür. Bu ayrımı yazının ilerleyen bölümünde ayrı bir başlıkta ele alıyoruz.

021 bar kaç metre su sütunu eder?

1 bar kaç metre su sütunu sorusunun cevabı 10,2 metredir. Daha açık yazmak gerekirse 4 santigrat derecede yoğunluğu 1.000 kilogram/metreküp olan su için 1 bar = 10,197 mSS; saha hesabında 10,2 kabul edilir, kaba tahminde 10 alınır ve bu yaklaşım her 10 metrede yaklaşık yüzde 2 hata bırakır.

Tersine çevirmek de aynı kadar sık gerekir: 1 mSS = 0,098 bar. Yirmi metrelik bir kolonun statik karşılığı 20 / 10,2 = 1,96 bardır. Otuz metrelik kolon 2,94 bar, kırk metre 3,92 bar eder. Bu üç sayıyı ezberlemek, sahada manometre okurken bina yüksekliğini kafadan doğrulamayı sağlar.

Yüzde 2'lik yuvarlama hatası küçük görünür ama yüksek binada birikir. Kırk metrelik bir kolonda 10 yerine 10,2 kullanmak 0,08 barlık fark yaratır; bu tek başına önemsizdir. Önemli olan, aynı yuvarlamayı sürtünme ve armatür kalemlerinde de aşağı yönde yapıp toplamda 0,4 ila 0,5 barlık bir eksik hesapla son katı susuz bırakmaktır.

Sıcak su hattında yoğunluk düşer, 60 santigrat derecede su için 1 bar yaklaşık 10,4 mSS eder. Bu fark konut ölçeğinde ihmal edilir; ancak yüksek sıcaklıkta çalışan proses hatlarında ve kaskad boyler devrelerinde dikkate alınmalıdır.

Tablonun son satırı, yazının en önemli kısıtını görsel olarak veriyor: 6 bar, kabaca yirmi katlık bir su sütununa karşılık gelir. Yirmi kattan yüksek hiçbir binada tek bir basınçlandırma seti ile tüm katları beslemek mümkün değildir; fizik buna izin vermez.

03Statik yükseklik nereden nereye ölçülür?

Statik yükseklik, pompa basma flanşının kotu ile kritik armatürün kotu arasındaki düşey farktır. Kat sayısı ile çarpılan bir tahmin değil, projeden veya sahadan okunan bir ölçüdür; kat yüksekliği aynı binada bile bodrum, zemin ve normal katlarda farklıdır.

Sahada en sık yapılan hata, ölçümü zemin kattan başlatmaktır. Hidrofor genellikle bodrum kat kazan dairesindedir ve bodrum döşemesi ile zemin kat döşemesi arasında çoğu zaman 3,5 ila 4,5 metre vardır; bu tek başına 0,35 ila 0,45 barlık bir farktır. Zemin katı ticari kullanılan binalarda bu yükseklik 5 metreye kadar çıkar.

İkinci hata armatür yüksekliğini unutmaktır. Duş başlığı, bulunduğu katın bitmiş döşemesinden 2,10 ila 2,20 metre yukarıdadır; lavabo bataryası 0,95 metre, klozet rezervuarı 0,40 metredir. Kritik nokta duş başlığı olduğuna göre en üst katın döşeme kotuna 2,10 metre eklenmelidir. Bu ihmal doğrudan 0,20 bar eksik hesap demektir.

Üçüncü hata çatı üstündeki tesisatı görmemektir. Çatıya alınmış bir güneş kolektörü besleme hattı, teras sulama vanası veya çatı katı ıslak hacmi kritik kotu bir buçuk kat daha yukarı taşır. Ölçümü her zaman binanın en yüksek su alma noktasına göre yapmak gerekir.

04Duş, kombi ve şofben için minimum akış basıncı ne kadar?

Minimum akış basıncı, armatürün tasarım debisini geçirirken girişinde bulunması gereken basınçtır ve armatür kapalıyken ölçülen bekleme basıncından farklıdır. Duş bataryaları için 1,0 ila 1,5 bar, duvar tipi kombiler için 0,8 ila 1,5 bar, hidrolik şofbenler için 0,5 ila 1,0 bar, jakuzi ve masaj sistemleri için 2,0 ila 3,0 bar istenir.

Fark şuradan çıkar: kapalı armatürde su akmadığı için sürtünme kaybı sıfırdır ve manometre statik değeri gösterir. Musluk açıldığında hattaki her metre boru, her dirsek ve her vana kayıp üretmeye başlar; girişteki basınç düşer. Bu nedenle basınç ölçümü daima birkaç armatür açıkken, yani akış altında yapılmalıdır.

Tabloda ıslak hacim ekipmanlarının tipik değerlerini topladık. Değerler üretici kataloglarının kesişim aralığıdır; bir marka için kesin sayı, o ürünün montaj kılavuzundadır ve seçim yapılırken oradan doğrulanmalıdır.

Tablodan çıkan pratik sonuç şudur: hesaba hangi armatürü koyduğunuz, sonucun 1 bar oynamasına yol açar. Standart duşla hesaplanmış bir binaya sonradan yağmurlama başlıklı duş takılırsa son kat basıncı yetersiz kalır ve şikâyet pompadan değil, armatür değişikliğinden gelir.

Kombiler ayrı bir dikkat ister. Kombi çalışma basıncı ne olmalı sorusunun iki ayrı cevabı vardır: kapalı ısıtma devresinde soğukken 1,0 ila 1,5 bar, kullanma suyu girişinde ise akış altında en az 0,8 bar. İkisi karıştırıldığında, ısıtma devresi manometresine bakıp kullanma suyu basıncını yeterli sanan bir teşhis hatası ortaya çıkar.

05Sürtünme kaybı ne kadar eklenmeli?

Sürtünme kaybı, tasarım debisinde boru, fitting, vana ve sayaçların ürettiği toplam basınç kaybıdır ve konut kolonlarında tipik olarak toplam gerekli basıncın yüzde 10 ila 20'sini oluşturur. Kolon hattı için 1,0 ila 2,5 mSS/100 metre birim kayıp hedeflenir; bu, su hızını 1,0 ila 2,0 metre/saniye bandında tutan bir çap seçimine denk gelir.

Pratik hesap üç adımdır. Önce pompadan kritik armatüre kadar olan gerçek boru boyu ölçülür. Sonra bu boya, ekleme parçaları için yüzde 25 ila 40 eşdeğer boy eklenir. En son bu toplam, seçilen çapın birim kaybıyla çarpılır. Yirmi katlı bir binada gerçek boy 60 metre, eşdeğer boyla 80 metre, 2,0 mSS/100 metre birim kayıpla toplam 1,6 mSS, yani 0,16 bar çıkar.

Bu değere üç ilave kalem eklenir ve çoğu zaman bunlar borudan büyük çıkar: daire girişindeki su sayacı 0,2 ila 0,5 bar, pislik tutucu temizken 0,1 ila 0,2 bar, geri dönüşü önleyici çekvalf 0,2 ila 0,3 bar, varsa filtre 0,2 ila 0,4 bar. Sayaç ve filtre kirlendiğinde bu kayıplar iki katına çıkar ve binanın son katı ilk şikâyet eden yer olur.

Bu nedenle sürtünme payı hiçbir zaman sıfır kabul edilmez. Konutta emniyetli pratik değer, kolon üzerinden 0,3 ila 0,6 bar, sayaç ve armatür grubu dâhil toplam 0,5 ila 0,9 bardır. Filtre ve tutucu seçenekleri /urunler/tesisat-ekipmanlari/pislik-tutucu ve /urunler/tesisat-ekipmanlari/filtre sayfalarındadır.

06Şebeke giriş basıncı hesaba katılır mı?

Şebeke giriş basıncı hesaba katılır mı sorusunun cevabı bağlantı biçmine bağlıdır: pompa doğrudan şebekeden emiyorsa şebeke basıncı gerekli basmadan düşülür, arada açık depo varsa şebeke basıncı hesaba hiç girmez çünkü depoda basınç atmosfere eşitlenir.

Türkiye'de çoğu binada ara depo vardır ve idareler doğrudan hatta pompa bağlanmasına izin vermez. Bu durumda hesabın tamamı depo su seviyesinden başlar. Depo pompanın üstündeyse aradaki fark pozitif emiş yükü olarak gerekli basmadan düşülür ve emme koşulu rahatlar; depo pompanın altındaysa emiş yüksekliği eklenir ve pompanın emme kabiliyeti, yani boşluk oluşumunu önleyen net pozitif emme yükü kritik hâle gelir.

Doğrudan hat bağlantısının serbest olduğu yerlerde hesap şöyle sadeleşir: Pset = Ptoplam − Pşebeke,min. Şebekenin gün içinde en düşük olduğu değer alınır, ortalaması değil. Şebekesi sabahları 3,5 bar, akşam yedide 1,2 bar olan bir semtte 3,5 üzerinden yapılmış hesap akşam saatlerinde çöker.

Doğrudan bağlantıda ikinci kısıt emiş tarafındaki basınç dalgalanmasıdır. Şebeke basıncı yükseldiğinde pompanın ürettiği basma da onun üstüne binar; 3,5 barlık bir şebekede 3,0 bar üreten bir set, çıkışta 6,5 bar görür. Bu senaryoda sabit basınçlı kontrol yapan setler emiş basıncını ölçüp devri düşürür, sabit devirli setlerde ise çıkışa basınç düşürücü zorunludur.

Depolu sistemde depo seviyesi de değişkendir. Depo tam doluyken ile alarm seviyesindeyken arasındaki fark 2 ila 3 metre, yani 0,20 ila 0,30 bardır. Hesap her zaman en olumsuz durum olan minimum depo seviyesine göre yapılır. Depo ve emiş düzenlemesi hakkında ürün seçenekleri /urunler/pompa-sistemleri/kullanim-suyu-hidroforlari sayfasında listelenmektedir.

07Kat sayısına göre hidrofor kaç bar olmalı?

Kat sayısı arttıkça gerekli basınç doğrusal artar ve 6 bar sınırı yaklaşık on sekizinci katta aşılır. Aşağıdaki tablo, 3,0 metre kat yüksekliği, bodrumda pompa, en üst katta termostatik duş ve tipik konut sürtünme kayıpları kabulüyle hazırlanmıştır; farklı kat yüksekliğinde değerleri kat başına 0,10 bar ölçekleyerek düzeltin.

Tablo iki eşiği açıkça gösteriyor. Sekizinci kat civarında toplam 4,5 bara ulaşır; bu değerde zemin kat armatürlerinde yaklaşık 4,3 bar görülür ve konfor sınırının üstüne çıkılır, yani kat dairelerine basınç düşürücü girmelidir. On ikinci katta toplam 5,8 bara çıkar ve tek zonla devam etmek tesisatı üst sınıra dayar.

Yirmi katlı satırdaki 8,3 bar, tek bir setle üretilebilir bir değerdir ama üretilmemelidir. O basınç zemin kat kolonunda ve daire içi bağlantılarında görülecek, plastik boru ve armatür ömrünü kısaltacaktır. Doğru çözüm, basıncı üretip düşürmek değil, hiç üretmemektir; yani zon ayrımı.

Kat başına basınç kavramı burada devreye girer. Tablodaki gerekli ayar değerleri kat sayısına bölündüğünde 2 katta 1,25 bar/kat, 6 katta 0,65 bar/kat, 20 katta 0,42 bar/kat çıkar. Oranın düşmesinin sebebi, sabit olan armatür payının kat sayısına yayılmasıdır.

08Hesap 1: Altı katlı apartman için hidrofor kaç bar olmalı?

Altı katlı, bodrumda hidroforu bulunan bir apartmanda gerekli ayar basıncı 3,9 bardır. Aşağıdaki hesap adım adım kurulmuştur; kabuller değiştiğinde sonucu aynı yolla yeniden hesaplayabilirsiniz.

Kabuller: bodrum kat kazan dairesinde pompa ekseni kotu ±0,00; bodrum döşemesi ile zemin kat döşemesi arası 3,6 metre; normal kat yüksekliği 3,0 metre; altıncı kat bitmiş döşeme kotu 3,6 + 5 × 3,0 = 18,6 metre; duş başlığı döşemeden 2,10 metre yukarıda; kritik armatür termostatik duş.

Birinci adım, statik yükseklik. Hstatik = 18,6 + 2,10 = 20,7 mSS. Basınca çevirelim: 20,7 / 10,2 = 2,03 bar.

İkinci adım, sürtünme. Pompadan kritik duşa kadar gerçek boru boyu 34 metre ölçülmüştür; ekleme parçaları için yüzde 30 eklenince eşdeğer boy 44 metre olur. Kolon çapı seçimiyle birim kayıp 2,0 mSS/100 metre alınmıştır: 44 × 2,0 / 100 = 0,88 mSS = 0,09 bar. Buna daire girişi sayacı 0,30 bar, pislik tutucu 0,15 bar, çekvalf 0,20 bar eklenir. Toplam sürtünme = 0,09 + 0,30 + 0,15 + 0,20 = 0,74 bar.

Üçüncü adım, armatür. Termostatik duş için minimum akış basıncı 1,20 bar alınır.

Toplam: Pset = 2,03 + 0,74 + 1,20 = 3,97 bar. Yuvarlanmış ayar değeri 4,0 bardır. Frekans kontrollü bir sette ayar noktası doğrudan 4,0 bar yazılır; klasik sette şalter alt noktası 4,0 bar, üst nokta 5,5 bar seçilir, çünkü klasik mimaride ayar bandın alt ucuna göre kurulur.

Yorum: bu sette zemin kat duşunda görülecek basınç, 4,0 bardan zemin kat armatürünün kot farkı düşülerek bulunur. Zemin kat duşu pompadan 3,6 + 2,10 = 5,7 metre yukarıdadır, yani 0,56 bar. Zemin katta 4,0 − 0,56 = 3,44 bar görülür. Bu değer konfor bandındadır ve daire içi basınç düşürücü gerekmez. Altı kat, tek setle temiz çözülen ölçektir. Set seçenekleri /urunler/pompa-sistemleri/kullanim-suyu-hidroforlari sayfasında incelenebilir.

09Hesap 2: On iki katlı rezidansta zon ayrımıyla basınç hesabı

On iki katlı bir rezidansta tek zonla gerekli basınç 5,8 bara çıkar; bu değer üst sınıra dayandığı için doğru çözüm binayı iki zona ayırmak ve her zonu kendi ayar değeriyle beslemektir. Aşağıda önce tek zon hesabı, sonra iki zonlu çözüm kurulmuştur.

Kabuller: pompa ekseni ±0,00; bodrum-zemin arası 4,0 metre; normal kat yüksekliği 3,2 metre; on ikinci kat bitmiş döşeme kotu 4,0 + 11 × 3,2 = 39,2 metre; duş başlığı payı 2,10 metre; kritik armatür yağmurlama başlıklı duş, minimum akış basıncı 1,50 bar.

Tek zon hesabı. Hstatik = 39,2 + 2,10 = 41,3 mSS = 4,05 bar. Sürtünme: eşdeğer boy 78 metre, birim kayıp 2,0 mSS/100 metre, boru kaybı 1,56 mSS = 0,15 bar; sayaç 0,35 bar, tutucu 0,15 bar, çekvalf 0,20 bar, daire içi filtre 0,25 bar. Toplam sürtünme 1,10 bar. Armatür 1,50 bar. Pset = 4,05 + 1,10 + 1,50 = 6,65 bar.

Bu sonuçla zemin kat armatüründe görülecek basınç 6,65 − (4,0 + 2,10) / 10,2 = 6,65 − 0,60 = 6,05 bardır. Yani zemin katın bataryası, üreticilerin çoğunun 5 bar olarak sınırladığı çalışma basıncının üstünde kalır. Tek zon, bu binada teknik olarak reddedilir.

İki zonlu çözüm. Alt zon zemin kat ile altıncı kat arasını, üst zon yedinci kat ile on ikinci kat arasını besler. Alt zonun kritik armatürü altıncı kat duşudur: kot 4,0 + 5 × 3,2 = 20,0 metre, artı 2,10 metre armatür payı, toplam 22,1 mSS = 2,17 bar. Sürtünme 0,85 bar, armatür 1,50 bar. Alt zon ayarı = 2,17 + 0,85 + 1,50 = 4,52 bar, yuvarlanmış 4,5 bar.

Üst zonun kritik armatürü on ikinci kat duşudur ve statik kalem değişmez: 4,05 bar. Sürtünme, üst zon kolonu ayrı çekildiği için 1,00 bar, armatür 1,50 bar. Üst zon ayarı = 4,05 + 1,00 + 1,50 = 6,55 bar. Bu değer hâlâ yüksektir; bu nedenle üst zon setinin ara katta, örneğin altıncı kat teknik hacminde konumlandırılması tercih edilir. Set altıncı kata alındığında statik kalem 41,3 − 20,0 = 21,3 mSS = 2,09 bara düşer ve üst zon ayarı 2,09 + 1,00 + 1,50 = 4,59 bar olur.

Yorum: ara kat kademelendirmesiyle her iki zon da 4,5 bar civarında çalışır, hiçbir noktada 5 bar aşılmaz, kolon et kalınlığı ve armatür sınıfı küçülür. Bedeli, ara katta teknik hacim ve ikinci bir set yatırımıdır. Üst zon için sabit basınçlı, çok pompalı setler uygundur; Grundfos Hydro Multi-E ve tek pompalı uygulamada Grundfos Hydro Solo-E bu görev için tipik seçimlerdir.

10Kat başına 0,3 bar pratik kuralı nereye kadar geçerlidir?

Kat başına 0,3 bar kuralı, yalnız statik yüksekliği tahmin etmek için ve yalnız 3,0 metre kat yüksekliğinde geçerlidir; toplam ayar basıncını bulmak için kullanıldığında sistematik olarak eksik sonuç verir. 3,0 metrelik bir kat 0,29 bar statik basınç üretir, kural buradan gelir ve buraya kadar doğrudur.

Kuralın kırıldığı dört durum vardır. Birincisi kat yüksekliğinin farklı olmasıdır; 3,6 metrelik katlarda gerçek değer 0,35 bardır ve on katta 0,6 barlık sapma birikir. İkincisi armatür payının hesaba hiç girmemesidir; kural yalnız statik kalemi verir, üstüne 1,0 ila 1,5 bar eklenmelidir. Üçüncüsü sürtünme kaybının atlanmasıdır. Dördüncüsü bodrum ile zemin arasındaki ek yüksekliğin kat sayısına dâhil edilmemesidir.

Kural doğru biçimiyle şöyle kullanılır: gerekli ayar = kat sayısı × 0,30 + 0,40 bodrum payı + 0,60 sürtünme payı + 1,20 armatür payı. Altı katlı örneğe uygulayalım: 6 × 0,30 + 0,40 + 0,60 + 1,20 = 4,00 bar. Ayrıntılı hesapta 3,97 bar bulmuştuk; iki değer örtüşüyor. Bu düzeltilmiş biçim, ön boyutlandırmada güvenle kullanılabilir.

Ham hâliyle, yani yalnız kat sayısı × 0,30 olarak kullanıldığında aynı bina için 1,80 bar çıkar. Bu değer gerçek ihtiyacın yarısından azdır ve son kat duşunda su akmaz. Sahada karşılaşılan yetersiz basınç şikâyetlerinin önemli bölümü, doğru bir kuralın eksik uygulanmasından doğar.

Kural on beş kattan sonra da yanıltır, çünkü o ölçekte zon ayrımı kararı devreye girer ve tek bir toplam basınç değeri artık anlamlı değildir. Yüksek binada üretilecek sayı, tek bir ayar değeri değil, zon başına ayrı ayar değerleridir.

11Üst sınır neden 5 ila 6 bardır?

Konut tesisatında pratik üst sınır 5 bar, mutlak sınır 6 bardır; bu sınırlar pompanın kabiliyetinden değil, armatür, esnek bağlantı, kombi eşanjörü ve boru sisteminin dayanım ve ömür değerlerinden gelir. Sınır aşıldığında sistem hemen patlamaz, ömrü kısalır ve sızıntı sayısı artar.

Ana kalemler şunlardır. Batarya kartuşları ve seramik diskler tipik olarak 5 bar sürekli çalışma basıncına göre onaylanır. Duş hortumu ve lavabo altı esnek bağlantılar 10 bar patlama basıncına sahiptir ama sürekli 6 barda gövde örgüsü yorulur. Kombi kullanma suyu eşanjörü ve emniyet grubu 6 ila 10 bar aralığında değerlendirilir. Çok tabakalı boru ve ek parçaları 10 bar sınıfındadır fakat bu değer 20 santigrat derece içindir ve sıcak su hattında düşer.

İkinci sorun basınç değil, basınç değişimidir. Yüksek basınçlı bir hatta bir armatür hızla kapandığında oluşan su darbesi, statik değerin üstüne anlık olarak 5 ila 15 bar bindirir. 6 barda çalışan bir hatta bu darbe 20 bara yaklaşır ve ek yerlerini zorlar. Sabit devirli setlerde ani duruş bu etkiyi artırır.

Üçüncü sorun tüketimdir. Yüksek basınç, aynı armatürden geçen debiyi artırır. 3 bardan 6 bara çıkıldığında bir bataryanın verdiği debi yaklaşık yüzde 40 artar; bu doğrudan su ve enerji israfıdır. Basıncı gereğinden yüksek tutmanın konfor kazancı 4 barın üstünde neredeyse sıfırdır.

12Alt katlarda aşırı basınç neden basınç düşürücü gerektirir?

Basınç düşürücü, giriş basıncı ne olursa olsun çıkışta ayarlanmış sabit bir basınç tutan otomatik vanadır ve çok katlı binada alt katlar için seçenek değil zorunluluktur. Zorunluluğun sebebi, setin ayar değerinin en üst katı beslemek için seçilmiş olması ve alt katların bu değere kendi statik kolonlarını eklemeden, ama düşürmeden de maruz kalmasıdır.

Sayısal örnek. On iki katlı binada tek zonlu set 6,65 bara ayarlanmıştır. Zemin katta 6,05 bar, ikinci katta 5,45 bar, dördüncü katta 4,80 bar görülür. Yani ilk üç kat 5 barın üstündedir. Bu katlarda kartuş ömrü kısalır, rezervuar iç takımları sızdırır, esnek bağlantılar erken yorulur ve kullanıcı duşta sıçrama şikâyeti bildirir.

Çözüm, daire girişine ya da kolon üzerine basınç düşürücü koymaktır. Ayar değeri konfor bandının ortasına, tipik olarak 3,0 ila 3,5 bara alınır. Kolon tipi uygulamada tek vana bir grup katı korur; daire tipi uygulamada her daire kendi ayarını taşır ve arıza tek daireyi etkiler. Ürün seçenekleri /urunler/tesisat-ekipmanlari/basinc-dusurucu sayfasında listelenmektedir.

Seçim üç veriye bakar: giriş basıncı, çıkış ayar basıncı ve tasarım debisi. Giriş ile çıkış arasındaki oranın 3'ü aşmaması istenir; 9 bar girişten 2 bar çıkış almak isteyen tek kademeli bir vana boğulur, ses üretir ve kavitasyona girer. Böyle durumlarda iki kademeli düşürme yapılır.

İkinci kural, vananın anma çapının hat çapına değil debiye göre seçilmesidir. Debiye göre büyük seçilen bir düşürücü kısmi açıklıkta çalışır, ayarını tutamaz ve gece sıfır debide çıkış basıncını yavaşça yukarı kaçırır. Bu kaçış, sabah ilk musluk açılana kadar hattı ayar değerinin 1 bar üstüne taşıyabilir. Düşürücünün çıkışına daima bir manometre konmalıdır; seçenekler /urunler/tesisat-ekipmanlari/manometre sayfasındadır.

13Zon ayrımı hangi eşikte zorunlu olur?

Zon ayrımı, en üst ve en alt kat arasındaki statik fark 40 mSS, yani yaklaşık 4 barı aştığında zorunlu olur. Bu eşik pratikte on iki ila on dört kat civarına denk gelir; daha altında tek zon ile basınç düşürücü kombinasyonu ekonomiktir, üstünde zon ayrımı hem daha güvenli hem uzun vadede daha ucuzdur.

Karar üç ölçüte bakar. Birincisi zemin katta görülecek basınçtır; 5 barı aşıyorsa uyarı, 6 barı aşıyorsa zon zorunludur. İkincisi kolon basınç sınıfıdır; tek zon seçimi kolonun bir üst sınıfa çıkmasını gerektiriyorsa ikinci setin maliyeti çoğu zaman daha düşüktür. Üçüncüsü işletme sürekliliğidir; tek set arızalandığında bina komple susuz kalır, iki zonda yarısı ayakta durur.

Zon planlaması iki yöntemle yapılır. Kademeli yöntemde her zonun seti kendi zonunun altındaki teknik hacme yerleştirilir, üst zonun emişi alt zonun basma hattından ya da ara depodan alınır; böylece hiçbir noktada 5 bar aşılmaz. Paralel yöntemde tüm setler bodrumdadır ve üst zon kolonu alt katlardan yalıtımlı olarak, ara bağlantısız geçer; bu yöntemde bodrumdaki kolon yüksek basınca maruz kalır ve boru sınıfı buna göre seçilir.

Zon başına kat sayısı tipik olarak altı ila sekizdir. Alt sınırı armatür konforu, üst sınırı 40 mSS statik fark belirler. Yirmi katlı bir binada üç zon, otuz katlı bir binada dört zon standarttır. Her zonun kendi genleşme tankı, kendi manometresi ve kendi izolasyon vanası olmalıdır.

14Ayar basıncı, kapama basıncı ve şalter bandı nasıl ayrılır?

Ayar basıncı setin tasarım debisinde tutmayı hedeflediği değerdir; kapama basıncı ise debi sıfıra indiğinde pompanın ürettiği en yüksek değerdir. İkisi arasındaki fark, sabit devirli setlerde 1,5 ila 2,0 bar, sabit basınçlı setlerde 0,2 bardan küçüktür ve bu fark ihmal edilirse tesisat gereksiz yere yüksek basınca maruz kalır.

Sabit devirli klasik sette şalterin iki noktası vardır. Alt nokta hesapla bulunan gerekli ayar değerine eşitlenir; üst nokta bunun 1,2 ila 1,8 bar üstüne kurulur. Altı katlı örneğimizde alt nokta 4,0 bar, üst nokta 5,5 bardır ve zemin katta tepe anında 5,5 − 0,56 = 4,94 bar görülür. Yani sınırın hemen altındayız; bandı 2 bar seçseydik sınır aşılırdı.

Frekans kontrollü sette tek bir ayar değeri girilir ve set onu tutar. Bu, alt katlardaki tepe basıncını doğrudan düşürür; aynı binada zemin kat en fazla 4,0 − 0,56 = 3,44 bar görür. Sabit basınçlı setin basınç yönünden getirdiği asıl kazanç budur.

Hangi mimari seçilirse seçilsin, ayar değerinin doğrulanması aynıdır: en üst kattaki kritik armatür açıkken hattın oradaki basıncı ölçülür. Hesap ne derse desin, saha ölçümü kritik noktada 1,0 barın altına düşüyorsa ayar yetersizdir. Tek daire ve müstakil kullanımda Grundfos SCALA1, sabit basınç isteyen konutlarda Grundfos SCALA2, dikey çok kademeli çözümlerde Grundfos CRE, kompakt yatay setlerde Grundfos CMBE tipik seçeneklerdir.

15Basınç sahada nasıl doğru ölçülür?

Basınç ölçümü daima iki noktada ve iki durumda yapılır: set çıkışında ve kritik armatürde; her ikisi de bir kez sıfır debide, bir kez tasarım debisine yakın akış altında. Tek bir okuma, sistemin durumu hakkında yanıltıcıdır.

Yöntem şudur. Set çıkışındaki manometre okunur ve kaydedilir. En üst kattaki kritik armatüre bir test manometresi bağlanır. Önce tüm armatürler kapalıyken iki değer okunur; aralarındaki fark, statik yüksekliğin karşılığı olmalıdır. Altı katlı örneğimizde bu fark 2,03 bar çıkmalıdır. Ölçülen fark bundan belirgin biçimde büyükse, hatta kapalı bir vana ya da tıkalı bir tutucu vardır.

İkinci aşamada binada üç ila dört armatür aynı anda açılır ve iki manometre yeniden okunur. Bu kez fark, statik değere sürtünme kaybının eklenmiş hâli olmalıdır; örneğimizde 2,03 + 0,74 = 2,77 bar. Ölçülen fark bunun üstündeyse sürtünme hesabı iyimser kurulmuştur veya tesisat kirlidir.

Manometre seçiminde ölçek aralığı önemlidir. Ölçek üst sınırı, beklenen değerin yaklaşık iki katı olmalıdır; 4 bar civarında çalışan bir hatta 0 ila 10 bar ölçekli manometre doğrudur, 0 ila 25 bar ölçekli bir manometre okuma hassasiyetini kaybettirir. Gliserin dolgulu gövde, titreşimli kazan dairesinde ibre titremesini keser ve ömrü uzatır.

16Yangın hattının basıncı aynı hesapla mı bulunur?

Yangın hattının basıncı kullanma suyundan bağımsız hesaplanır ve iki sistem hiçbir koşulda tek bir setten beslenmez. Yangın tarafında kritik nokta en uzak sprinkler başlığı ya da en üst kat yangın dolabıdır ve gerekli basınç, TS EN 12845 ile NFPA 20'nin belirlediği debi ve basınç kombinasyonlarından çıkar.

Fark üç noktadadır. Birincisi tasarım debisi kullanma suyununkinin kat kat üstündedir. İkincisi kritik armatür basıncı sprinkler için tipik olarak 0,5 bar üstü, yangın dolabı lansı için 4 bar civarındadır ve bu değer duş armatüründen çok daha yüksektir. Üçüncüsü yangın setinin basma eğrisinin, kapama basıncından tam debiye kadar tanımlı bir bant içinde kalması istenir.

Kullanma suyu tarafında yaptığımız zon ve basınç düşürücü mantığı yangın hattında da geçerlidir ama sınırlar farklıdır; yüksek binada yangın hattı da zonlanır ve zon geçişlerinde basınç düşürücü yerine özel yangın tipi düşürücüler kullanılır. Bu konu kendi hesap disiplinine sahiptir ve ayrı ele alınmalıdır. Ekipman seçenekleri /urunler/yangin-sistemleri/yangin-hidroforlari sayfasındadır.

17Sık yapılan 5 hata

Aşağıdaki beş hata, basınç şikâyetiyle çağrıldığımız binaların büyük bölümünde tek başına ya da birlikte görülür. Beşi de hesap aşamasında önlenebilir hatalardır.

• Ölçümü zemin kattan başlatmak. Bodrumdaki pompa ile zemin kat döşemesi arasındaki 3,5 ila 4,5 metre hesaba girmez ve set 0,35 ila 0,45 bar eksik ayarlanır. Sonuç, yalnız en üst katta ve yalnız tepe saatlerinde görülen bir yetersizliktir; teşhis edilmesi en zor tablodur.
• Armatür payını unutmak. Statik yükseklik ve sürtünme toplanır, üstüne minimum akış basıncı eklenmez. Son kat duşunda su akmaz ama musluk kapalıyken manometre normal gösterir. Bu, kullanıcıyı pompanın arızalı olduğuna ikna eden klasik senaryodur.
• Tek zonla yüksek bina beslemek. Ayar 6 barın üstüne çıkarılır, alt katlar sürekli aşırı basınç altında kalır. İlk iki yıl sorun görünmez; üçüncü yıldan itibaren kartuş, rezervuar ve esnek bağlantı arızaları alt katlarda yoğunlaşır.
• Basınç düşürücüyü hat çapına göre seçmek. Debiye göre büyük kalan vana kısmi açıklıkta çalışır, gece sıfır debide çıkış basıncını yukarı kaçırır ve ayarını tutmaz. Şikâyet gece ve sabah ilk kullanımda gelir, gündüz yapılan kontrolde hiçbir şey bulunmaz.
• Ayar değerini kapama basıncı sanmak. Pompa etiketindeki ya da eğrinin sol ucundaki değer sıfır debidedir. Tasarım debisinde aynı set 1,0 ila 1,5 bar daha az verir. Bu karışıklık, kâğıt üzerinde yeterli görünen setin sahada yetersiz kalmasının en yaygın sebebidir.

18Devreye alma kontrol listesi

Aşağıdaki liste, ayar değerini yazmadan önce ve yazdıktan sonra sahada yapılması gereken kontrolleri sırasıyla verir. Her madde ölçülebilir bir çıktı üretir; gözle bakıp geçilecek bir liste değildir.

• Kritik armatürü belirleyin ve kotunu projeden okuyun. En yüksek su alma noktasının duş başlığı mı, çatı hattı mı, jakuzi mi olduğunu yazılı olarak sabitleyin.
• Pompa ekseni kotu ile kritik armatür kotu arasındaki farkı mSS cinsinden hesaplayın ve 10,2'ye bölerek bar karşılığını kaydedin.
• Kolon eşdeğer boyunu, sayaç, tutucu, çekvalf ve filtre kayıplarını ayrı ayrı listeleyip toplayın. Kirli tesisat payı olarak toplama yüzde 20 ekleyin.
• Armatürün minimum akış basıncını üreticinin montaj kılavuzundan doğrulayın; tablo değeriyle yetinmeyin.
• Üç kalemi toplayın, bulduğunuz değeri pompa eğrisinde tasarım debisi karşısında kontrol edin. Eğri o noktada değeri karşılamıyorsa set değişmelidir.
• Zemin katta görülecek basıncı hesaplayın. 5 barı aşıyorsa basınç düşürücü planlayın, 6 barı aşıyorsa zon ayrımı kararını gündeme alın.
• Genleşme tankının ön yükleme basıncını ölçün ve ayar değerinin 0,2 ila 0,3 bar altına kurun. Tank hava basıncı su tarafı boşaltılarak ölçülür.
• Set çıkışına ve kritik armatüre manometre bağlayıp sıfır debide fark ölçün; statik hesapla karşılaştırın.
• Üç ila dört armatür açıkken ölçümü tekrarlayın; farkın statik artı sürtünme değerine oturduğunu doğrulayın.
• Sabah ve akşam tepe saatlerinde ölçümü yineleyin, kritik armatürde 1,0 barın altına inilmediğini kayıt altına alın.
• Basınç düşürücülerin çıkış değerlerini tek tek 3,0 ila 3,5 bara ayarlayın ve gece sıfır debide kaçış olup olmadığını ertesi sabah kontrol edin.
• Ayar değerlerini, ölçüm sonuçlarını ve tarihleri kazan dairesinde asılı bir etikete işleyin. Bir sonraki servis bu etiketten başlayacaktır.

19Sık Sorulan Sorular

Hidrofor kaç bar olmalı sorusunu kat sayısına bakarak cevaplayabilir miyim?

Kısmen. Kat sayısı yalnız statik kalemi verir; üstüne sürtünme ve armatür payı eklenmedikçe sonuç eksik kalır. Ön boyutlandırma için kat sayısı × 0,30 + 0,40 + 0,60 + 1,20 formülü kullanılabilir. Kesin değer, kritik armatürün gerçek kotu ve tesisatın gerçek kayıpları ölçülerek bulunur; iki bina aynı kat sayısında farklı değer verebilir.

1 bar kaç metre su sütunu eder ve neden 10 değil 10,2?

1 bar 10,2 metre su sütununa eşittir. Sayı, suyun yoğunluğu ile yerçekimi ivmesinin çarpımından gelir: 100.000 pascal / (1.000 kilogram/metreküp × 9,81 metre/saniyekare) = 10,19 metre. 10 kabulü hesabı yüzde 2 eksik bırakır; kırk metrelik bir kolonda bu 0,08 bardır ve tek başına önemsiz, diğer yuvarlamalarla birleştiğinde önemlidir.

Hidrofor basınç ayarı fabrika değerinde bırakılabilir mi?

Bırakılmamalıdır. Fabrika değeri tipik olarak 3,0 bar civarındadır ve hiçbir binaya özel değildir. Altı katlı bir binada bu değer yetersiz, iki katlı bir binada gereğinden yüksektir. Devreye almada değer hesapla bulunur, sahada ölçümle doğrulanır ve kazan dairesindeki etikete yazılır.

Son kat su basıncı düşükse önce neye bakmalıyım?

Önce ayar değerine değil, kritik armatürdeki akış altındaki basınca bakın. Değer 1,0 barın altındaysa üç ihtimal vardır: ayar eksik, sürtünme beklenenden yüksek veya kolonda kısmen kapalı bir vana var. Set çıkışı ile armatür arasındaki farkı statik hesapla karşılaştırmak, üçünü birbirinden ayırmanın en hızlı yoludur.

Hidrofor basıncı çok yüksek olursa ne olur?

Armatür kartuşları, rezervuar iç takımları ve esnek bağlantılar erken yorulur, su darbesi şiddeti artar, aynı musluktan geçen debi ve dolayısıyla su tüketimi yükselir. 3 bardan 6 bara çıkıldığında bir bataryanın debisi yaklaşık yüzde 40 artar. Konforda kazanç yoktur; 4 barın üstünde iyileşme durur, yalnız gürültü ve sıçrama artar.

Şebeke giriş basıncı hesaba katılır mı, deposu olan binada da mı?

Deposu olan binada katılmaz. Açık depoda su yüzeyi atmosfer basıncındadır ve şebekenin getirdiği basınç orada tükenir; hesap depo su seviyesinden başlar. Pompa doğrudan şebekeden emiyorsa şebekenin gün içindeki en düşük değeri gerekli basmadan düşülür; ortalama değer değil, en düşük değer kullanılır.

Kombi çalışma basıncı ne olmalı ve hidrofor ayarıyla ilişkisi nedir?

İki ayrı değerden söz edilir. Kapalı ısıtma devresinde soğukken 1,0 ila 1,5 bar olmalıdır ve bu değeri genleşme tankı ile dolum vanası belirler, hidroforla ilgisi yoktur. Kullanma suyu girişinde ise akış altında en az 0,8 bar gerekir; bu değer hidrofor ayarının ve kombinin bulunduğu katın kotunun sonucudur.

Her daireye basınç düşürücü mü, kolona tek düşürücü mü konmalı?

Kolon tipi tek vana ilk yatırımı düşürür ve bir grup katı korur, ancak arızası tüm grubu etkiler ve daire başına ayar imkânı vermez. Daire girişine konan düşürücü ayarı kullanıcı bazında ayırır, arıza tek daireyle sınırlı kalır. On kattan yüksek binalarda kolon üzerinde kademeli düşürme ile daire girişinde ince ayarın birlikte kullanılması en dayanıklı çözümdür.

Frekans kontrollü set alt katlardaki basınç düşürücü ihtiyacını ortadan kaldırır mı?

Kaldırmaz, azaltır. Sabit basınçlı kontrol, sabit devirli setteki 1,5 ila 2,0 barlık tepe değerini ortadan kaldırdığı için alt katlardaki en yüksek basınç yaklaşık o kadar düşer. Ancak statik kolon farkı fizikseldir ve kontrol biçimiyle değişmez; on iki kattan yüksek binalarda alt katlarda düşürücü yine gereklidir.

Genleşme tankının ön yükleme basıncı ayar değeriyle nasıl ilişkilendirilir?

Ön yükleme, setin devreye girme basıncının 0,2 ila 0,3 bar altına kurulur. Altı katlı örneğimizde ayar 4,0 bar ise ön yükleme 3,7 ila 3,8 bardır. Daha düşük ön yükleme faydalı hacmi düşürür ve pompayı sık kaldırır; daha yüksek ön yükleme membranı boşta çalıştırır ve tankı işlevsiz bırakır. Ölçüm, su tarafı boşaltıldıktan sonra yapılır.

Basınç hesabını yaparken hangi standartlara bakmalıyım?

Pompa performansının kabul toleransları için ISO 9906, pompa güvenlik ve tasarım kuralları için EN 809, elektrikli motorlu ürünlerin verim yükümlülükleri için ErP 2009/125/EC ve ErP 641/2009 esastır. Yangın basınçlandırma tarafında TS EN 12845 ve NFPA 20 ayrı bir çerçeve kurar; kullanma suyu hesabı bu iki belgeyle karıştırılmamalıdır.

Binanızın kat sayısı, kritik armatür kotu ve tesisat kayıplarını paylaşırsanız mühendislik ekibimiz gerekli ayar basıncını, zon planını ve düşürücü yerleşimini birlikte çıkarır. Set seçenekleri /urunler/pompa-sistemleri/kullanim-suyu-hidroforlari, basınç kontrol ekipmanları /urunler/tesisat-ekipmanlari/basinc-dusurucu sayfalarında listelenmektedir. Proje ve keşif talepleriniz için /iletisim sayfasından bize ulaşabilirsiniz.